પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પર મોટી અપડેટ: સામાન્ય માણસને ક્યારે મળશે રાહત?
વૈશ્વિક બજારમાં હાલમાં એક ખૂબ જ મહત્વના આર્થિક ફેરફારો જોવા મળી રહ્યા છે. છેલ્લા 18 દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ધરખમ ઘટાડો નોંધાયો છે. ક્રૂડ ઓઈલ જે એક સમયે 100 ડોલર પ્રતિ બેરલની સપાટી પર હતું, તે હવે ગગડીને 87 ડોલર સુધી પહોંચી ગયું છે. આ સમાચાર સામાન્ય લોકો માટે ઉત્સાહજનક હોવા જોઈએ, પરંતુ ભારતમાં હજુ પણ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં કોઈ મોટી રાહત જોવા મળી નથી. દેશના ઘણા શહેરોમાં પેટ્રોલનો ભાવ હજુ પણ 100 રૂપિયા પ્રતિ લીટરની ઉપર છે. આ સ્થિતિમાં લોકોના મનમાં એક જ પ્રશ્ન છે: જો આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલ સસ્તું થઈ રહ્યું છે, તો ભારતમાં તેનો લાભ સામાન્ય નાગરિકોને ક્યારે મળશે?
શું છે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ ઘટવાનું કારણ?
ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં આવેલી આ નરમી પાછળ મુખ્યત્વે વૈશ્વિક ભૌગોલિક-રાજકીય (Geopolitical) કારણો જવાબદાર છે. તાજેતરમાં મળેલા અહેવાલો મુજબ, અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સંભવિત શાંતિ સમજૂતીની આશાઓ બંધાઈ છે. જો આ સમજૂતી સફળ થાય છે, તો બજારમાં ઈરાની તેલની સપ્લાય વધશે, જેનાથી ભાવમાં વધુ ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. શુક્રવારે બ્રેન્ટ ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત 3.37 ટકાના ઘટાડા સાથે 87.01 ડોલર પ્રતિ બેરલ નોંધાઈ હતી. માત્ર થોડા દિવસો પહેલા એટલે કે 10 જૂનના રોજ આ ભાવ 91.45 ડોલર હતા, જે દર્શાવે છે કે બજાર ખૂબ જ ઝડપથી બદલાઈ રહ્યું છે.
ભારતમાં પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવનો ઈતિહાસ
ભારતમાં છેલ્લે 25 મેના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં વધારો કરવામાં આવ્યો હતો. 15 થી 25 મે વચ્ચે ચાર વખત ભાવ વધારાના કારણે ગ્રાહકો પર આર્થિક બોજ વધ્યો હતો. તે સમયે દિલ્હીમાં પેટ્રોલનો ભાવ 102.12 રૂપિયા પ્રતિ લીટર સુધી પહોંચી ગયો હતો. એ સમયે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ ઊંચા હતા, તેથી કંપનીઓએ તેનું ભારણ ગ્રાહકો પર નાખ્યું હતું. પરંતુ હવે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે. 26 મેના રોજ જ્યારે ક્રૂડ ઓઈલ 99.58 ડોલર હતું, તે આજે ઘટીને 87.01 ડોલર થઈ ગયું છે. 18 દિવસના ગાળામાં આશરે 13 ડોલર પ્રતિ બેરલનો ઘટાડો એ ઘણી મોટી વાત છે.
શું તેલ કંપનીઓ ભાવમાં ઘટાડો કરશે?
અર્થશાસ્ત્રીઓ અને તેલ બજારના નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, આટલો મોટો ઘટાડો સામાન્ય રીતે ઈંધણના ભાવમાં ઘટાડાનો આધાર બની શકે છે. પરંતુ ભારતની જટિલ કર વ્યવસ્થા અને ઓઈલ માર્કેટિંગ કંપનીઓની કામગીરીને સમજવી જરૂરી છે. પેટ્રોલ અને ડીઝલનો અંતિમ ભાવ માત્ર ક્રૂડ ઓઈલ પર આધારિત નથી હોતો. તેમાં નીચે મુજબના પરિબળો પણ સામેલ હોય છે:
-
રિસાઇનિંગ અને ફ્રેટ ચાર્જ: તેલને શુદ્ધ કરવાનો અને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ પહોંચાડવાનો ખર્ચ.
-
સરકારી ટેક્સ: કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા લેવામાં આવતી એક્સાઈઝ ડ્યુટી અને વેટ (VAT).
-
ડીલર કમિશન: પેટ્રોલ પંપ માલિકોનો હિસ્સો.
ઘણીવાર તેલ કંપનીઓ આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ભાવ વધે ત્યારે ગ્રાહકો પાસેથી પૂરેપૂરી રકમ નથી વસૂલતી, જે દરમિયાન તેમને નુકસાન થાય છે. સંભવ છે કે હવે જ્યારે ભાવ ઘટી રહ્યા છે, ત્યારે કંપનીઓ પહેલા તે જૂના નુકસાનની ભરપાઈ કરવા માંગશે. ઉપરાંત, સરકાર પણ ઈંધણ પરના ટેક્સમાં ઘટાડો કરવામાં ઉતાવળ કરવાના પક્ષમાં હોતી નથી.
સામાન્ય માણસની અપેક્ષા અને આર્થિક અસર
ઈંધણના ભાવ એવા છે જેનો સીધો પ્રભાવ દરેક વસ્તુ પર પડે છે. ટ્રાન્સપોર્ટેશનના ભાવ વધે તો શાકભાજીથી લઈને દૂધ અને અન્ય જીવનજરૂરી વસ્તુઓના ભાવ પણ વધી જાય છે. ક્રૂડ ઓઈલના ઘટતા ભાવે સામાન્ય માણસની આશા તો વધારી દીધી છે કે હવે તેમના પરનું મોંઘવારીનું દબાણ ઘટશે. જો પેટ્રોલ-ડીઝલ સસ્તું થાય, તો ફુગાવો પણ નિયંત્રણમાં આવી શકે છે, જે સમગ્ર અર્થતંત્ર માટે ફાયદાકારક છે.
