શું તમારું ખાતું HDFC બેંકમાં છે? ટોચના CEO અને CFO પર કાર્યવાહી બાદ કેમ મચ્યો મોટો હોબાળો?
દેશની સૌથી મોટી ખાનગી ક્ષેત્રની બેંક HDFC બેંક હાલમાં એક નવા વિવાદના વંટોળમાં સપડાઈ છે. બેંકના બોર્ડ દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક આંતરિક રિવ્યૂ બાદ મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEO શશીધર જગદીશન, ચીફ ફાઇનાન્શિયલ ઓફિસર (CFO) શ્રીનિવાસન વૈદ્યનાથન અને રીટેલ એસેટ્સના ગ્રુપ હેડ અરવિંદ વોહરા પર રૂ. ૧-૧ લાખનો દંડ અને ચેતવણી પત્ર જારી કરવામાં આવ્યો છે. આ નિર્ણય બાદ ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં કોર્પોરેટ ગવર્નન્સ અને જવાબદેહીને લઈને નવી ચર્ચા છેડાઈ ગઈ છે.
ઉદ્યોગ સાહસિકો અને નાણાકીય નિષ્ણાતો પ્રશ્ન ઉઠાવી રહ્યા છે કે, શું અબજો રૂપિયાનું ટર્નઓવર કરતી દેશની અગ્રણી બેંકના ટોચના વડાઓ માટે ૧ લાખ રૂપિયાનો દંડ અને માત્ર ચેતવણીની નોટિસ પુરતી ગણાય? શું આટલી નાની રકમથી બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં કડક શિસ્ત અને જવાબદેહીનો સંદેશ જશે?
ગવર્નન્સના ‘ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ’ ગણાતી બેંકની છબીને ફટકો
સ્વતંત્ર માર્કેટ એનાલિસ્ટ અંબરીશ બાલિગાએ આ અંગે પ્રતિક્રિયા આપતા જણાવ્યું હતું કે, “એક સમય હતો જ્યારે HDFC ગ્રુપને કોર્પોરેટ ગવર્નન્સમાં ‘ગોલ્ડ સ્ટાન્ડર્ડ’ (શ્રેષ્ઠ માપદંડ) માનવામાં આવતું હતું અને સમગ્ર ઉદ્યોગ તેની નીતિઓનું અનુકરણ કરતો હતો. તેથી, જ્યારે આવા ગંભીર નિયમભંગની વાત સામે આવે ત્યારે માત્ર પ્રતીકાત્મક દંડ ફટકારવાને બદલે સખત અને કડક કાર્યવાહીની અપેક્ષા રાખવામાં આવતી હતી.”
નિષ્ણાતોના મતે, મુદ્દો દંડની રકમનો નથી, પરંતુ નિર્ણયથી ઉચ્ચ સ્તરે જવાબદેહી સુનિશ્ચિત થાય છે કે નહીં તે છે. બેંકના બોર્ડ તરફથી એવો મજબૂત સંદેશ જવો જોઈતો હતો કે બેંક માટે નૈતિક મૂલ્યો અને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ના નિયમોનું પાલન બિન-સૂચક અને અનિવાર્ય છે.
મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ રોડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (MSRDC) ડિપોઝિટ વિવાદ
આ સમગ્ર વિવાદની શરૂઆત ૨૦૧૭ અને ૨૦૨૧ દરમિયાન મહારાષ્ટ્ર સ્ટેટ રોડ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન (MSRDC) સાથે થયેલા ડિપોઝિટ કરારો સંબંધિત છે. સ્વતંત્ર ડિરેક્ટરોની એક સ્પેશિયલ શિસ્ત સમિતિ (Special Disciplinary Committee) દ્વારા કરવામાં આવેલા આંતરિક રિવ્યૂમાં જાણવા મળ્યું હતું કે, ડિપોઝિટના પ્રાઇસિંગ (વ્યાજદરો અને શરતો) માં “બિઝનેસ ઓવરરીચ” (વ્યવસાયિક મર્યાદાનું ઉલ્લંઘન) થયું હતું અને RBI ના નિર્દેશોનું સંભવિત ઉલ્લંઘન થયું હતું.
જોકે, બેંકના બોર્ડે સ્પષ્ટતા કરી છે કે આ તપાસમાં કોઈ પણ ટોચના અધિકારી દ્વારા વ્યક્તિગત લાભ ખાટવાનો કે દાનત ખરાબ (Mala fide intent) હોવાનો કોઈ પુરાવો મળ્યો નથી.
આ બાબતે CSIS ના વરિષ્ઠ ફેલો અને અર્થશાસ્ત્રી જયંત ક્રિષ્નાએ તીખી પ્રતિક્રિયા આપતા કહ્યું હતું કે, “HDFC બેંક, જે એક સમયે કોર્પોરેટ ગવર્નન્સનું પ્રતિક ગણાતી હતી, તેણે પોતાના જ MD, CFO અને રીટેલ હેડ પર મામૂલી દંડ લગાવીને પોતાની પ્રતિષ્ઠાને નુકસાન પહોંચાડ્યું છે. ભલે આમાં કોઈ અંગત સ્વાર્થ ન મળ્યો હોય, પરંતુ આ પ્રકારના પ્રતીકાત્મક પગલાંથી કોર્પોરેટ ઇન્ડિયા અને ખાસ કરીને નાણાકીય ક્ષેત્ર (BFSI) ની નૈતિકતા અને નિયમોના પાલનની મજાક ઊડે છે. પરિણામે, મેં પોતે HDFC બેંકમાં મૂકેલી મારી આજીવન બચત અને ફિક્સ ડિપોઝિટની સુરક્ષા પર મને શંકા થવા લાગી છે.”
અગાઉના કેસો અને રાજીવ કુમારના નેતૃત્વ હેઠળના બોર્ડનો અનોખો નિર્ણય
ભૂતકાળમાં બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં નિયમોના ઉલ્લંઘન માટે RBI અને સંબંધિત સંસ્થાઓ દ્વારા ભારે દંડ ફટકારવામાં આવ્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, ૨૦૨૪ માં ધિરાણ સંબંધિત માર્ગદર્શિકાનું પાલન ન કરવા બદલ RBI એ ICICI બેંક પર રૂ. ૧ કરોડનો દંડ ફટકાર્યો હતો, જ્યારે ૨૦૨૦ માં યસ બેંકના ગંભીર સંકટ સમયે RBI ને હસ્તક્ષેપ કરીને પુનઃરચના સ્કીમ લાવવી પડી હતી.
પરંતુ, રાજીવ કુમારના નેતૃત્વ હેઠળના HDFC બેંકના બોર્ડ દ્વારા લેવાયેલો આ નિર્ણય ભારતીય બેંકિંગ ક્ષેત્રમાં અનોખો ગણાય છે. કારણ કે, કોઈ ભારતીય કંપની કે બેંકના બોર્ડે પોતે જ આગળ આવીને પોતાના ચાલુ સેવા આપતા CEO અને ઉચ્ચ અધિકારીઓ પર વ્યક્તિગત રીતે નાણાકીય દંડ ફટકાર્યો હોય તેવો કોઈ સ્પષ્ટ ભૂતકાળનો દાખલો કે પૂર્વાપર (Precedent) જોવા મળતો નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટનું વલણ અને પ્રજાનો વિશ્વાસ
સુપ્રીમ કોર્ટ સહિત દેશની સર્વોચ્ચ અદાલતોએ સમયસમય પર પોતાના ચુકાદાઓમાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે બેંકોએ એક અત્યંત નિયંત્રિત વાતાવરણમાં કામ કરવાનું હોય છે જ્યાં ગ્રાહકો અને પ્રજાનો વિશ્વાસ સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. તાજેતરના એક ચુકાદામાં સુપ્રીમ કોર્ટે ટાંક્યું હતું કે, “બેંકો એ જાહેર નાણાંની રક્ષક (Custodians of public money) છે અને જાહેર હિતને સ્પર્શતા સંસાધનોનું સંચાલન કરતી સંસ્થાઓએ ખાનગી માલિકો તરીકે નહીં પરંતુ ટ્રસ્ટી તરીકે કાર્ય કરવું જોઈએ.”
