દિવાળી પછી આવે છે દેવ દિવાળી! કાશીના ગંગા ઘાટ પર કેમ પ્રગટાવાય છે લાખો દીવડા?
દિવાળીનો પવિત્ર તહેવાર વીત્યા બાદ કાર્તિક માસમાં એક એવો ઉત્સવ આવે છે, જ્યારે ઉત્તર પ્રદેશની ધાર્મિક નગરી કાશી (વારાણસી) ના ગંગા ઘાટ લાખો-હજારો દીવડાઓની રોશનીથી ઝગમગી ઊઠે છે. આ અદ્ભુત અને અલૌકિક પર્વને ‘દેવ દિવાળી’ કહેવામાં આવે છે. ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર, આ દિવસે સ્વયં દેવી-દેવતાઓ સ્વર્ગલોકમાંથી ધરતી પર આવે છે અને ભગવાન શિવની નગરી કાશીમાં દીપ પ્રગટાવીને ખુશીઓ ઉજવે છે. ચાલો જાણીએ કે દેવ દિવાળી શા માટે ઉજવવામાં આવે છે, તેની પાછળની પૌરાણિક કથા શું છે અને વર્ષ 2026માં આ પર્વ ક્યારે ઉજવાશે.
શા માટે ઉજવવામાં આવે છે દેવ દિવાળી? (પૌરાણિક કથા)
પૌરાણિક કથાઓ અનુસાર, પ્રાચીન કાળમાં ત્રિપુરાસુર નામના એક અત્યાચારી રાક્ષસના ત્રણ શક્તિશાળી પુત્રો હતા— તારકાક્ષ, કમલાક્ષ અને વિદ્યુન્માલી. આ ત્રણેયે મળીને બ્રહ્માજીની અત્યંત કઠોર તપસ્યા કરી અને તેમની પાસેથી અમરતાનું વરદાન માંગ્યું. જ્યારે બ્રહ્માજીએ તેમને અમર કરવાનો ઇનકાર કર્યો, ત્યારે તેમણે એવું વરદાન માંગ્યું કે જ્યાં સુધી તેમના માટે ત્રણ વિશેષ અને અભેદ્ય નગરો ન બને જે અંતરિક્ષમાં ફરતા હોય, ત્યાં સુધી કોઈ તેમનો પરાજય કરી શકે નહીં.
આ ઉપરાંત એવી પણ શરત હતી કે આ ત્રણેય નગરો વર્ષમાં માત્ર એક જ વાર થોડી ક્ષણો માટે એક જ સીધી રેખામાં આવે અને કોઈ મહાન યોદ્ધા એક જ બાણ (Single Arrow) થી ત્રણેય નગરોનો એકસાથે નાશ કરી શકે ત્યારે જ તેમનો અંત થાય. વરદાન મળતાં જ આ અસુરોએ ત્રણેય લોકમાં ભયંકર ત્રાસ ગુજારવાનું શરૂ કરી દીધું. દેવી-દેવતાઓ અને ઋષિ-મુનિઓ પર તેમના અત્યાચારો વધી ગયા. આ પરિસ્થિતિમાંથી મુક્તિ મેળવવા માટે તમામ દેવતાઓ ભગવાન શિવના શરણે પહોંચ્યા અને રક્ષણ માટે વિનંતી કરી.
જ્યારે ભગવાન શિવ બન્યા ‘ત્રિપુરારી’
દેવતાઓની પ્રાર્થના સાંભળીને ભોળાનાથે ત્રિપુરાસુર અને તેના પુત્રોનો વધ કરવાનો નિર્ણય લીધો. પૌરાણિક કથા અનુસાર, આ મહાન યુદ્ધ માટે સમગ્ર પૃથ્વીને રથ બનાવવામાં આવી, સૂર્ય અને ચંદ્રને તે રથના પૈડાં બનાવવામાં આવ્યા, સુમેરુ પર્વતનું ધનુષ બન્યું અને સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુ બાણ બન્યા. વાસુકી નાગને ધનુષની દોરી (પ્રત્યંચા) બનાવવામાં આવી.
જ્યારે કાર્તિક માસની પૂર્ણિમાના દિવસે તે ત્રણેય અસુરોના નગરો એક સીધી રેખામાં આવ્યા, ત્યારે ભગવાન શિવે પોતાના મહાબાણથી એક જ ઝાટકે તે ત્રણેય નગરોનો અંત કરી દીધો. આ રીતે દેવતાઓને અસુરોના અત્યાચારમાંથી મુક્તિ મળી. અસુરોનો નાશ કર્યા પછી ભગવાન શિવને ‘ત્રિપુરારી’ (અથવા ત્રિપુરાંતક) ના નામે ઓળખવામાં આવ્યા.
કાશીમાં શા માટે પ્રગટાવવામાં આવે છે હજારો દીવડા?
એવી માન્યતા છે કે ત્રિપુરાસુરના વધથી જ્યારે ત્રણેય લોક ભયમુક્ત થયા, ત્યારે તમામ દેવી-દેવતાઓએ પ્રસન્ન થઈને ભગવાન શિવના પ્રિય ધામ એટલે કે કાશી (વારાણસી) માં આવીને દીપ પ્રગટાવ્યા અને ઉત્સવ મનાવ્યો. આ પૌરાણિક ઘટનાની યાદમાં દર વર્ષે કાર્તિક પૂર્ણિમાના દિવસે ‘દેવ દિવાળી’ ઉજવવાની પરંપરા ચાલી આવે છે.
આ દિવસે વારાણસીના દશાશ્વમેધ ઘાટ, અસ્સી ઘાટ સહિત ગંગાના તમામ મુખ્ય ઘાટો પર ભવ્ય દીપદાન કરવામાં આવે છે. દીવડાઓની રોશનીથી સજ્જ આ ઘાટોની સુંદરતા એટલી મનમોહક હોય છે કે તેને જોવા માટે દેશ-વિદેશથી લાખો શ્રદ્ધાળુઓ કાશી પહોંચે છે. આ ઉપરાંત, કાર્તિક પૂર્ણિમાના પવિત્ર અવસરે ગંગા સ્નાન કરવાનું અને જરૂરિયાતમંદોને અન્ન, વસ્ત્ર તથા ધનનું દાન કરવાનું વિશેષ ધાર્મિક મહત્વ માનવામાં આવે છે.
દેવ દિવાળી 2026: ક્યારે છે આ પર્વ?
પંચાંગ અને ધાર્મિક ગણતરી મુજબ, વર્ષ 2026માં દેવ દિવાળી અને કાર્તિક પૂર્ણિમાનો આ પવિત્ર તહેવાર મંગળવાર, 24 નવેમ્બર 2026 ના રોજ ઉજવવામાં આવશે. આ દિવસે સાંજના સમયે ગંગા કિનારે અને મંદિરોમાં દીપદાન કરવાથી જીવનમાં સુખ-શાંતિ અને સકારાત્મક ઊર્જાનો સંચાર થાય છે.
