અલ નીનોનો વિનાશક પંજો: વિશ્વભરમાં ૪.૯ કરોડ વધુ લોકો પર ભૂખમરાનું સંકટ
કુદરતનો મિજાજ જ્યારે બદલાય છે ત્યારે તેની સૌથી મોટી અને સીધી અસર માનવજીવન પર પડે છે. હાલમાં જ વિશ્વ ખાદ્ય કાર્યક્રમ (World Food Programme – WFP) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા એક ભયજનક અહેવાલ મુજબ, પેસિફિક મહાસાગરમાં તાપમાન વધવાને કારણે ઉદ્ભવી રહેલી ‘અલ નીનો’ (El Niño) ની તીવ્ર પરિસ્થિતિ વિશ્વના સૌથી નબળા દેશો માટે ભારે મુસીબત લાવવા જઈ રહી છે. આગામી વર્ષના અંત સુધીમાં આ વાતાવરણીય ફેરફારને કારણે વિશ્વભરમાં વધારાના લગભગ ૪.૯ કરોડ (૪૯ મિલિયન) લોકો તીવ્ર ખાદ્ય અસુરક્ષા એટલે કે ભૂખમરાની ગંભીર સ્થિતિમાં ધકેલાઈ શકે છે.
અલ નીનો એ માત્ર એક વૈજ્ઞાનિક ઘટના નથી, પરંતુ તે કરોડો લોકોના રોજીરોટી અને રોટલા સાથે જોડાયેલો ગંભીર મુદ્દો છે. જ્યારે દરિયાઈ સપાટીનું તાપમાન અસામાન્ય રીતે વધી જાય છે, ત્યારે વૈશ્વિક સ્તરે હવામાનની પેટર્ન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ જાય છે. આ વખતનો અલ નીનો ભૂતકાળના તમામ રેકોર્ડ તોડી શકે છે તેવા ભયાનક એંધાણ મળી રહ્યા છે.
અત્યાર સુધીનો સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનો?
સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) ની એજન્સી WFP એ પોતાના અહેવાલમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે આ વખતે ‘અતિ તીવ્ર’ (Very Strong) અલ નીનો સર્જાવાની શક્યતા ૮૧% જેટલી ઊંચી છે. વૈજ્ઞાનિક ડેટા અનુસાર, પેસિફિક મહાસાગરની દરિયાઈ સપાટીનું તાપમાન ૧૯૮૨ પછીના સૌથી ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચી ગયું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે આ પરિસ્થિતિ ૧૯૫૦ પછીનો સૌથી શક્તિશાળી અલ નીનો ઇવેન્ટ બની શકે છે.
દક્ષિણ આફ્રિકામાં ગંભીર દુષ્કાળ, એશિયાના મુખ્ય ભાગોમાં મોડા અથવા અનિયમિત ચોમાસાના વરસાદ, અને અન્ય વિસ્તારોમાં અણધાર્યા તોફાનો અથવા પૂર – આ બધા અલ નીનોના રોજિંદા દિનચર્યાનો ભાગ છે. “ભૂતકાળમાં જ્યારે પણ આવી કુદરતી ઘટનાઓ બની છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક સ્તરે મોટા પાયે ભૂખમરો અને ખાદ્ય કટોકટી તરફ દોરી ગઈ છે,” WFP ની ખાદ્ય સુરક્ષા અને પોષણ વિશ્લેષણ સેવાના ડિરેક્ટર જીન-માર્ટિન બૌઅરે પત્રકારોને જણાવ્યું.
૪૫ દેશોનું વિશ્લેષણ: ક્યાં અને કેટલું નુકસાન?
WFP દ્વારા અલ નીનોની અસર હેઠળ આવી શકે તેવા સૌથી વધુ સંવેદનશીલ ૪૫ દેશોનો ઊંડો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો. આ વિશ્લેષણના પરિણામો ખૂબ જ ચોંકાવનારા છે:
૨૭.૪ કરોડ લોકો સંકટમાં: અગાઉથી જ ખાદ્ય સંકટનો સામનો કરી રહેલી વસતીમાં ૨૨% નો મોટો ઉછાળો આવી શકે છે, જેનાથી તીવ્ર ભૂખમરાથી પીડાતા લોકોની કુલ સંખ્યા વધીને ૨૭.૪ કરોડ સુધી પહોંચી જશે.
મધ્ય અમેરિકા અને દક્ષિણી આફ્રિકા પર સૌથી મોટો પ્રહાર: આ બંને વિસ્તારો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થશે. મધ્ય અમેરિકામાં ભૂખમરાથી પીડાતા લોકોની સંખ્યામાં ૮૩% અને દક્ષિણી આફ્રિકામાં ૭૫% નો ધરખમ વધારો થવાનો અંદાજ છે.
કરોડો નવા લોકોનો ઉમેરો: દક્ષિણી આફ્રિકા તેમજ દક્ષિણ અમેરિકા અને કેરેબિયન વિસ્તારોમાં, દરેક પ્રદેશમાં ૧.૨ કરોડથી વધુ નવા લોકો આ ખાદ્ય અસુરક્ષાના દલદલમાં હોમાઈ જશે.
આ આંકડા દર્શાવે છે કે માનવજાત સામે એક બહુ મોટું આજીવિકાનું સંકટ ઊભું થઈ રહ્યું છે, જ્યાં લાખો પરિવારો માટે એક ટંકનું ભોજન મેળવવું પણ પડકારજનક બની રહેશે.
વૈશ્વિક બજાર અને સ્થાનિક મોંઘવારીનો ડબલ માર
જોકે, જીન-માર્ટિન બોઅરે એક આશ્વાસન આપતાં જણાવ્યું હતું કે વર્ષ ૨૦૨૫ માં પાકનું સારું ઉત્પાદન થયું હોવાને કારણે હાલમાં વૈશ્વિક ખાદ્ય બજાર પ્રમાણમાં મજબૂત સ્થિતિમાં છે. પરંતુ આ રાહત ક્ષણિક હોઈ શકે છે.
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધો અને રાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે જો હવામાનની ખરાબીને કારણે પાક નિષ્ફળ જશે, તો ખાદ્ય પદાર્થોના ભાવમાં આગ ઝરતી મોંઘવારી જોવા મળી શકે છે. ભલે અલ નીનોને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં એકસાથે ભાવવધારો ન થાય, પરંતુ જે-તે ચોક્કસ પ્રદેશોમાં અનાજની અછત ઊભી થશે. આ સ્થાનિક અછત મોંઘવારી વધારશે, જેની સૌથી માઠી અસર ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો પર પડશે.
ડેટાનો ‘દુષ્કાળ’ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મદદમાં ઘટાડો
આગામી સંકટ સામે લડવા માટે એક તરફ જ્યાં સચોટ માહિતી અને મોનિટરિંગની જરૂર છે, ત્યાં બીજી તરફ એક નવો પડકાર ઊભો થયો છે. અમેરિકા અને યુરોપીયન દેશો (દાતાઓ) દ્વારા ફંડિંગ (આર્થિક મદદ) માં કરાયેલા કાપને કારણે WFP માટે પરિસ્થિતિ પર નજર રાખવી મુશ્કેલ બની ગઈ છે.
વર્ષ ૨૦૨૪ માં WFP દ્વારા ૧૧ લાખ (૧.૧ મિલિયન) ઘરોનો સર્વે કરીને ડેટા એકત્ર કરવામાં આવ્યો હતો.
વર્ષ ૨૦૨૫ માં ફંડની અછતને કારણે આ સર્વે ઘટીને માત્ર ૮ લાખ સુધી સીમિત થઈ ગયો હતો.
ચાલુ વર્ષે પણ નાણાકીય મર્યાદાઓને કારણે ડેટા એકત્રીકરણની પ્રક્રિયા વધુ ધીમી પડી છે.
બોઅરે ચેતવણી આપતા કહ્યું હતું કે, “જ્યારે અલ નીનો જેવું મોટું જોખમ સામે ઊભું હોય, ત્યારે આપણી પાસે સતત અને સચોટ ડેટા હોવો અત્યંત જરૂરી છે.” જો સમયસર સચોટ માહિતી નહીં મળે, તો કયા વિસ્તારમાં ભૂખમરો ફાટી નીકળ્યો છે તે ઓળખવામાં મોડું થશે અને રાહત કાર્યોમાં વિલંબ થશે.
એશિયા અને આફ્રિકા પર હવામાનનું વિપરીત ચક્ર
હવામાન ખાતાના અંદાજ મુજબ, અલ નીનોની અસર જુદા જુદા દેશોમાં અલગ અલગ સ્વરૂપે જોવા મળશે:
૧. ઈસ્ટ આફ્રિકા, સાહેલ અને કેરેબિયન: આ વિસ્તારોમાં ભીષણ દુષ્કાળ અને વરસાદની ભારે અછત (Rainfall Deficit) ની શંકા છે.
૨. સોમાલિયા અને આસપાસના વિસ્તારો: અહીં દુષ્કાળથી વિપરીત અતિભારે વરસાદ અને વિનાશક પૂરનું જોખમ વધી રહ્યું છે.
૩. દક્ષિણ અને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા (ભારત સહિતના દેશો): આ પ્રદેશોમાં અનિયમિત ચોમાસું, દુષ્કાળની સ્થિતિ અને સ્થાનિક સ્તરે પૂરની ઘટનાઓ ખેતીવાડીને ભારે નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. અનાજ, ચોખા અને શાકભાજીના ઉત્પાદન પર તેની સીધી માઠી અસર પડશે.
પૂર્વ તૈયારીઓ જ બચાવશે જાનમાલ
જોકે, પરિસ્થિતિ ગંભીર હોવા છતાં, WFP અને આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય હાથ પર હાથ ધરીને બેસી રહ્યો નથી. WFP ના ક્લાઈમેટ એન્ડ રેઝિલિયન્સ સર્વિસના ડિરેક્ટર રિચાર્ડ ચોલાર્ટને જણાવ્યું કે, એજન્સીએ ૧૮ દેશોમાં અગાઉથી જ ‘એન્ટિસિપેટરી એક્શન પ્રોગ્રામ્સ’ (પૂર્વ-તૈયારી યોજનાઓ) શરૂ કરી દીધી છે.
આ યોજના હેઠળ, કુદરતી આપત્તિ ત્રાટકે તે પહેલાં જ અત્યાર સુધીમાં ૧૩ લાખથી વધુ લોકોને રોકડ રકમ (Cash Assistance) અને અન્ય તાત્કાલિક સહાય પહોંચાડવામાં આવી છે, જેથી તેઓ અનાજ સંગ્રહ કરી શકે અથવા પોતાની આજીવિકા બચાવવા માટે જરૂરી પગલાં લઈ શકે.
એક વૈશ્વિક જાગૃતિની જરૂરિયાત
અલ નીનો એ માત્ર એક પર્યાવરણીય પ્રક્રિયા નથી, પરંતુ તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર, માનવ અધિકારો અને સામાજિક સ્થિરતા માટે એક મોટો પડકાર છે. WFP નો આ અહેવાલ વિશ્વના વિકસિત દેશો, નીતિ ઘડવૈયાઓ અને સેવાભાવી સંસ્થાઓ માટે એક આંખ ઉઘાડનારો કૉલ છે. જો સમયસર આર્થિક સહાય પૂરી પાડવામાં નહીં આવે અને અગાઉથી આયોજન કરવામાં નહીં આવે, તો ૨૭ કરોડથી વધુ લોકો ભૂખમરાના અંધકારમાં હોમાઈ જશે. સમય આવી ગયો છે કે વિશ્વ એક થઈને આ આબોહવાકીય સંકટનો સામનો કરે.
