અલ નીનોનું સંકટ અને મોસમી વરસાદની અનિશ્ચિતતા: ભારત સરકારની તૈયારીઓ અને ‘વીબી જી રામ જી’ મિશન પર અસર
ભારતીય અર્થતંત્રનો પાયો ‘મોનસૂન’ (ચોમાસું) છે. આપણા દેશના લાખો ખેડૂતો અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર માટે જૂનથી સપ્ટેમ્બર સુધીનો આ સમયગાળો જીવનરેખા સમાન છે. પરંતુ, આ વર્ષે ‘અલ નીનો’ (El Nino) ની અસરોને કારણે ચોમાસાની ચાલ ધીમી પડી છે, જેનાથી સરકાર પણ હવે હાઈ-એલર્ટ મોડમાં આવી ગઈ છે. ખાસ કરીને ગ્રામીણ રોજગારની ગેરંટી આપતી યોજના ‘વિકસિત ભારત ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન’ (VB-G-RAM-JI) ના બજેટમાં વધારાની ચર્ચાઓએ જોર પકડ્યું છે.
શું છે ‘અલ નીનો’ અને તે ચોમાસાને કેવી રીતે અસર કરે છે?
‘અલ નીનો’ એ એક જટિલ હવામાન ઘટના છે, જેમાં પેસિફિક મહાસાગરના પાણીના તાપમાનમાં અસામાન્ય વધારો થાય છે. જ્યારે આ ઘટના બને છે, ત્યારે તે વૈશ્વિક હવામાનની પેટર્નને બદલી નાખે છે. ભારત માટે આનો અર્થ છે: ચોમાસામાં વિલંબ, વરસાદમાં ઘટાડો અથવા ક્યાંક અત્યંત અતિવૃષ્ટિ. હવામાન વિભાગ (IMD) મુજબ, જૂન મહિનામાં છેલ્લા ૧૨ વર્ષનો સૌથી ઓછો વરસાદ નોંધાયો છે અને જુલાઈમાં પણ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. દેશમાં અત્યાર સુધીમાં સરેરાશ કરતા ૪૩ ટકા ઓછો વરસાદ પડ્યો છે, જે ખેતીના પાક માટે ગંભીર ખતરો ઊભો કરી શકે છે.
સરકારનો ‘એલર્ટ મોડ’: ૧૦ મંત્રાલયો વચ્ચે સંકલન
વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ તાજેતરની કેબિનેટ બેઠકમાં સ્પષ્ટ સૂચના આપી છે કે કોઈ પણ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા માટે સરકાર તૈયાર રહે. કૃષિ, ખાદ્ય પુરવઠા, ગ્રામીણ વિકાસ, જળશક્તિ અને નાણા મંત્રાલય સહિતના ૧૦ મુખ્ય વિભાગોને એકસાથે કામ કરવા માટે કહેવામાં આવ્યું છે. આ સંકલનનો હેતુ માત્ર ખેતી બચાવવાનો નથી, પરંતુ ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પીવાના પાણીની અછત, પશુઓ માટે ચારાની વ્યવસ્થા અને વીજળીના ઉત્પાદન પર આવનારા સંકટને ટાળવાનો પણ છે.
૧૨ રાજ્યો પર સરકારની વિશેષ નજર
કૃષિ મંત્રી શિવરાજસિંહ ચૌહાણે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે કે દેશના ૩૧૫ જિલ્લાઓ હાલમાં મોનસૂનની નબળી ગતિને કારણે પડકારોનો સામનો કરી રહ્યા છે. આ પૈકી ૧૧૧ જિલ્લાઓ એવા છે જ્યાં સિંચાઈની સુવિધા ૨૫ ટકાથી પણ ઓછી છે. આ જિલ્લાઓ મુખ્યત્વે મધ્યપ્રદેશ, મહારાષ્ટ્ર, ગુજરાત, ઉત્તરપ્રદેશ, રાજસ્થાન, કર્ણાટક, બિહાર, ઝારખંડ, તેલંગાણા, આંધ્રપ્રદેશ, ઓડિશા અને તમિલનાડુમાં આવેલા છે. આ રાજ્યોમાં ખેતી મુખ્ય વ્યવસાય હોવાથી સરકાર આ જિલ્લાઓને ‘હાઈ પ્રાયોરિટી’ ઝોન માની રહી છે.
‘વીબી જી રામ જી’ (VB-G-RAM-JI) મિશન: શું છે બજેટ વધારાનું ગણિત?
મનરેગાના વિકલ્પ તરીકે સરકાર જે ‘વિકસિત ભારત ગેરંટી ફોર રોજગાર એન્ડ આજીવિકા મિશન’ લઈને આવી છે, તે હવે ગ્રામીણ આર્થિક સુરક્ષા માટે સૌથી મોટું હથિયાર બની ગયું છે.
બજેટની સ્થિતિ: આ યોજના હેઠળ હાલમાં ૯૫,૬૯૨ કરોડ રૂપિયાની ફાળવણી કરવામાં આવી છે.
મજૂરીના દરો: આ યોજનામાં દૈનિક મજૂરી ૩૦૦ થી ૪૦૯ રૂપિયા સુધી નક્કી કરવામાં આવી છે, જેમાં હરિયાણામાં સૌથી વધુ ૪૦૯ રૂપિયા મળે છે.
ગેરંટીમાં વધારો: મનરેગામાં ૧૦૦ દિવસની રોજગારી મળતી હતી, જ્યારે આ નવા કાયદામાં ૧૨૫ દિવસની રોજગારીની ગેરંટી આપવામાં આવી છે.
જો વરસાદ ઓછો પડે તો ખેતીકામ ઠપ થઈ શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ગામડાના લોકોની આજીવિકા બચાવવા માટે આ યોજના હેઠળ કામની માંગ વધશે. આ વધારાની માંગને પૂરી કરવા માટે સરકાર હાલના બજેટમાં મોટો વધારો કરવાના પ્લાન પર કામ કરી રહી છે.
જળાશયો અને વીજ સંકટ: એક આડકતરી અસર
જ્યારે ચોમાસું નબળું હોય, ત્યારે ડેમ અને જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘટવું સ્વાભાવિક છે. પાણીની અછતને કારણે જળવિદ્યુત મથકો (Hydroelectric plants) માં વીજળીનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે. સરકારે અગાઉથી જ આનું મૂલ્યાંકન શરૂ કરી દીધું છે જેથી બીજા સ્ત્રોતો (જેમ કે કોલસો કે સોલર એનર્જી) દ્વારા વીજ પુરવઠો જાળવી શકાય અને દેશમાં પાવર કટની સમસ્યા ન સર્જાય. પશુપાલકો માટે પણ સરકાર ચારાની વ્યવસ્થા કરવા માટે આયોજન કરી રહી છે જેથી દુષ્કાળ જેવી સ્થિતિમાં પશુધનને નુકસાન ન થાય.
ભારત જેવી વિશાળ લોકશાહી માટે ચોમાસા પર નિર્ભરતા ઘટાડવી એ એક મોટું લક્ષ્ય છે. જોકે આપણે સિંચાઈ નેટવર્ક વધાર્યું છે, તેમ છતાં પણ હજુ ઘણું કામ બાકી છે. અલ નીનો જેવી કુદરતી ઘટનાઓ આપણા હાથમાં નથી, પણ તેનો સામનો કરવાની તૈયારી ચોક્કસપણે આપણા હાથમાં છે.
સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલ આ પગલાં એ વાતની સાબિતી છે કે ભારત હવે માત્ર રાહ જોવાની રણનીતિમાં નથી માનતું, પરંતુ સાબિત કરી રહ્યું છે કે તે દરેક પડકારને પહોંચી વળવા માટે સક્ષમ છે. ગ્રામીણ અર્થતંત્રને મજબૂત રાખવું એ આ યોજનાનો મૂળ મંત્ર છે, કારણ કે જો ગામડું સમૃદ્ધ હશે, તો જ દેશ આર્થિક રીતે વિકસિત થઈ શકશે.
આગામી દિવસોમાં જ્યારે સરકાર બજેટ વધારા અંગેનો અંતિમ નિર્ણય લેશે, ત્યારે તે લાખો ગ્રામીણ પરિવારોને આર્થિક ટેકો પૂરો પાડશે અને સંભવિત દુષ્કાળની અસરને ઓછી કરવામાં મદદરૂપ થશે.
