ગરમીનો આવો પ્રકોપ તમે ક્યારેય નહીં જોયો હોય! નવા રિપોર્ટમાં ભારતને લઈને થયો ચોંકાવનારો ખુલાસો!
આબોહવા પરિવર્તન (Climate Change) અને વૈશ્વિક તાપમાનમાં થઈ રહેલો વધારો હવે માત્ર પર્યાવરણ પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ તે સીધો લોકોના ખિસ્સા અને રોજગારી પર પ્રહાર કરી રહ્યો છે. તાજેતરમાં બહાર પાડવામાં આવેલા એક વૈશ્વિક અહેવાલમાં ભારત માટે અત્યંત ચિંતાજનક દાવો કરવામાં આવ્યો છે. આ રિપોર્ટ અનુસાર, ૨૦૩૦ સુધીમાં અસહ્ય અને અતિશય ગરમી (Extreme Heat) ના કારણે ભારતમાં કૃષિ (ખેતીવાડી) અને બાંધકામ (Construction) ક્ષેત્રે દર વર્ષે ૧૯ થી વધુ કામકાજના દિવસોનું નુકસાન થઈ શકે છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિ મજૂરો અને શ્રમિકોની આવક ઘટાડશે, આરોગ્ય પાછળનો ખર્ચ વધારશે અને દેશમાં જીવનનિર્વાહની કટોકટીને વધુ ઘેરી બનાવશે.
બર્લિન સ્થિત થિંક ટેન્ક ‘એડેલ્ફી ગ્લોબલ’ (adelphi global) દ્વારા જાહેર કરાયેલા એક ચર્ચા પત્ર “હીટ, હેલ્થ એન્ડ ઇન્ક્રીઝિંગ કોસ્ટ ઓફ લિવિંગ: એ કોલ ફોર એક્શન” માં ઘરો પર પડી રહેલી આર્થિક અસરોનો વિગતવાર અભ્યાસ રજૂ કરાયો છે. આ સંશોધનમાં વિશ્વના આઠ દેશો—બાંગ્લાદેશ, બ્રાઝિલ, ફ્રાન્સ, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા, ઇટાલી, નાઇજીરિયા અને દક્ષિણ આફ્રિકાનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો, જેમાં ગરમીના કારણે ઉત્પાદકતા ગુમાવવાની બાબતમાં ભારતની સ્થિતિ સૌથી વધુ ચિંતાજનક હોવાનું સામે આવ્યું છે.
ખેતી અને બાંધકામ ક્ષેત્ર પર સૌથી મોટો પ્રહાર
રિપોર્ટના આંકડા દર્શાવે છે કે બાંગ્લાદેશ, ભારત, ઇન્ડોનેશિયા અને નાઇજીરિયા જેવા દેશોમાં અતિશય ગરમીના કારણે કૃષિ અને બાંધકામ ક્ષેત્રે વાર્ષિક ૧૯ થી વધુ દિવસો ગુમાવવા પડશે. આ એવા સેક્ટર્સ છે જેમાં શ્રમિકોએ ખુલ્લા આકાશ નીચે સખત શારીરિક શ્રમ કરવો પડે છે. આ સ્થળોએ ઠંડક આપતા સાધનો (Cooling Facilities) અથવા છાંયડાની વ્યવસ્થા ખૂબ જ મર્યાદિત હોય છે, જેના કારણે મજૂરો ‘હીટ સ્ટ્રેસ’ (લૂ લાગવી કે ગરમીનો સ્ટ્રોક) નો ભોગ બહુ ઝડપથી બને છે.
જ્યારે તાપમાન પારો ઓળંગે છે, ત્યારે શ્રમિકોએ નાછૂટકે કામ કરવાની ગતિ ધીમી કરવી પડે છે, લાંબા સમય માટે બ્રેક લેવો પડે છે અથવા તો કામ સાવ બંધ કરી દેવું પડે છે. ગરમીના કારણે થતી બીમારીઓમાંથી સાજા થવામાં દિવસો અથવા અઠવાડિયાનો સમય નીકળી જાય છે. આનાથી માત્ર ફેક્ટરી કે ખેતરની ઉત્પાદકતા જ નથી ઘટતી, પરંતુ રોજિંદા વેતન (Daily Wages) પર જીવતા મજૂરોની રોજની આવક પણ સાવ બંધ થઈ જાય છે.
વૈશ્વિક સ્તરે કયો દેશ કેટલો પ્રભાવિત? (તુલનાત્મક આંકડા)
અતિશય ગરમીના કારણે કયા દેશમાં ખેતી અને બાંધકામ ક્ષેત્રે વાર્ષિક અંદાજિત કેટલા દિવસોનું નુકસાન થશે, તેનું લિસ્ટ નીચે મુજબ છે:
| દેશ | વાર્ષિક ગુમાવવા પડતા અંદાજિત કામકાજના દિવસો | મુખ્ય તારણો |
| બાંગ્લાદેશ | ૧૯+ દિવસ | ગરમીના લીધે ઉત્પાદકતામાં મોટું નુકસાન; અસંગઠિત ક્ષેત્રના મજૂરો સૌથી વધુ જોખમમાં. |
| ભારત | ૧૯+ દિવસ | ખેતી અને બાંધકામ ક્ષેત્રના મજૂરોની આવકમાં મોટો ઘટાડો થવાની ભીતિ. |
| ઇન્ડોનેશિયા | ૧૯+ દિવસ | અતિશય ગરમીના કારણે કામકાજના કલાકોમાં મોટો ઘટાડો નોંધાશે. |
| નાઇજીરિયા | ૧૯+ દિવસ | લાંબા સમય સુધી ચાલતા હીટ સ્ટ્રેસ સામે અસંગઠિત શ્રમિકો લાચાર. |
| બ્રાઝિલ | આશરે ૭ દિવસ | ખાસ કરીને ઉત્તરીય પ્રદેશોમાં ઉત્પાદકતા પર નોંધપાત્ર અસર થશે. |
| દક્ષિણ આફ્રિકા | આશરે ૧ દિવસ | દિવસોનું નુકસાન ઓછું છે, પરંતુ ગરમી ઉત્પાદકતા ઘટાડશે. |
| ફ્રાન્સ | આશરે ૧ દિવસ | શ્રમિકો માટે મજબૂત કાયદાકીય રક્ષણ હોવાથી ઓછું નુકસાન, પણ આર્થિક બોજ યથાવત. |
| ઇટાલી | આશરે ૧ દિવસ | શ્રમ પર મધ્યમ અસર; હેલ્થકેર ખર્ચ અને ઉત્પાદકતાની ચિંતા અકબંધ. |
અસંગઠિત ક્ષેત્રના મજૂરોને સહન કરવો પડશે સૌથી મોટો આર્થિક ફટકો
આ આઉટબ્રેકની સૌથી દુઃખદ બાજુ એ છે કે ભારતનો એક બહુ મોટો વર્ગ ‘અસંગઠિત ક્ષેત્ર’ (Informal Sector) માં કામ કરે છે અને આ ગરમીનો સૌથી મોટો ફટકો આ ગરીબ વર્ગને જ વાગશે. સંગઠિત કે કોર્પોરેટ સેક્ટરમાં કામ કરતા લોકોની જેમ આ મજૂરો પાસે પેઇડ લીવ (પગાર સાથેની રજા), હેલ્થ ઇન્સ્યોરન્સ (આરોગ્ય વીમો) કે પીએફ (PF) જેવી સામાજિક સુરક્ષાના કોઈ સાધનો હોતા નથી.
આથી, અતિશય ગરમીને કારણે ગુમાવેલો દરેક કલાક તેમના ઘરની આજીવિકા છીનવી લે છે. એક તરફ ગરમીના લીધે કામ ન મળવાથી આવક ઘટી જશે, અને બીજી તરફ લૂ લાગવા કે બીમાર પડવાના કારણે હોસ્પિટલનો ખર્ચ વધશે. આવક અને સામાજિક સુરક્ષાના આ બેવડા અભાવને કારણે ગરમીના મોજા (Heatwaves) જેમ જેમ વધશે, તેમ તેમ અસંખ્ય મધ્યમ અને ગરીબ પરિવારો ગરીબી રેખાની નીચે ધકેલાઈ જશે.
સમયસર પગલાં લેવા અનિવાર્ય
રિપોર્ટના અંતમાં ચેતવણી આપવામાં આવી છે કે જો સરકારો દ્વારા ક્લાઇમેટ પોલિસી, મજૂર કાયદા અને આરોગ્ય ક્ષેત્રે તાકીદે કોઈ નક્કર નીતિઓ બનાવવામાં નહીં આવે, તો આ આર્થિક નુકસાન દેશની જીડીપી (GDP) ને પણ મોટો ફટકો મારશે. શ્રમિકો માટે કામના કલાકો બદલવા (જેમ કે બપોરના સમયે વિરામ આપવો), કાર્યસ્થળે પીવાના શુદ્ધ ઠંડા પાણી અને છાંયડાની ફરજિયાત વ્યવસ્થા કરવી, તેમજ અસંગઠિત મજૂરો માટે ખાસ હેલ્થ સપોર્ટ સિસ્ટમ ઊભી કરવી હવે સમયની તાતી જરૂરિયાત બની ગઈ છે.
