પાકિસ્તાનમાં સંસ્કૃતના શિક્ષણનો પ્રારંભ, જાણો સંપૂર્ણ અભ્યાસક્રમ વિશે
ભારતના ભાગલા પછી પ્રથમવાર પાકિસ્તાનની કોઈ પ્રતિષ્ઠિત યુનિવર્સિટીએ પ્રાચીન ભાષા સંસ્કૃતનું શિક્ષણ ઔપચારિક રીતે શરૂ કર્યું છે. આ પહેલ લાહોર યુનિવર્સિટી ઓફ મેનેજમેન્ટ સાયન્સિસ (Lahore University of Management Sciences), જેને સામાન્ય રીતે એલયુએમએસ (LUMS) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તેના દ્વારા કરવામાં આવી છે. શિક્ષણ અને સંસ્કૃતિના ક્ષેત્રમાં આ પગલાને એક મહત્ત્વપૂર્ણ અને દૂરગામી પરિવર્તન તરીકે જોવામાં આવી રહ્યું છે.
આ નવા અભ્યાસક્રમનો ઉદ્દેશ્ય વિદ્યાર્થીઓને માત્ર સંસ્કૃત ભાષાના વ્યાકરણ અને સાહિત્યથી પરિચિત કરાવવાનો નથી, પરંતુ તેના હેઠળ ઉપમહાદ્વીપના મહાન અને પ્રાચીન ગ્રંથો જેવા કે મહાભારત અને ભગવદ ગીતાનો ગહન અભ્યાસ પણ કરાવવામાં આવશે. આ પગલું પાકિસ્તાનમાં સ્થાનિક વિદ્વાનોને તેમના સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસાને ફરીથી શોધવા અને સંરક્ષિત કરવાની તક પૂરી પાડી શકે છે.
ગુરમાની કેન્દ્રની પહેલ: વર્કશોપથી નિયમિત અભ્યાસક્રમ સુધી
આ નવા અભ્યાસક્રમની શરૂઆત અચાનક થઈ નથી. વાસ્તવમાં, ત્રણ મહિના સુધી ચાલેલી એક વીકએન્ડ વર્કશોપ (Weekend Workshop)એ તેનો મજબૂત પાયો નાખ્યો. આ કાર્યશાળામાં વિદ્યાર્થીઓ, સંશોધકો અને ભાષામાં રસ ધરાવતા સામાન્ય લોકોએ ઉત્સાહપૂર્વક ભાગ લીધો હતો. સંસ્કૃત પ્રત્યેની અણધારી ઉત્સુકતા અને મજબૂત ભાગીદારીએ યુનિવર્સિટી પ્રશાસનને એ વિચારવા મજબૂર કર્યા કે આ વિષયને માત્ર કાર્યશાળા સુધી સીમિત ન રાખતા નિયમિત અભ્યાસક્રમનું સ્વરૂપ આપવું જોઈએ. આ જાહેર રસ બાદ સંસ્કૃતને ઔપચારિક રીતે ભણાવવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાયો.
એલયુએમએસમાં આ પહેલ પાછળ ગુરમાની કેન્દ્ર (Gurmangi Center)નો મહત્ત્વનો ફાળો રહ્યો છે. કેન્દ્રના નિર્દેશક ડો. અલી ઉસ્માન કાસ્મીએ આ શરૂઆત પર પોતાનો અભિપ્રાય વ્યક્ત કર્યો.
સંસ્કૃત સાથે જોડાયેલો પાકિસ્તાનનો સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસો
ડો. અલી ઉસ્માન કાસ્મીનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાનમાં સંસ્કૃત સાથે જોડાયેલો વારસો ખૂબ જ સમૃદ્ધ અને વિશાળ છે, પરંતુ કમનસીબે લાંબા સમયથી તેના પર અપેક્ષિત ધ્યાન આપવામાં આવ્યું નથી. તેમણે આ વાત પર ભાર મૂક્યો કે આ વારસાને પુનર્જીવિત કરવો રાષ્ટ્રીય મહત્ત્વનો વિષય છે.
પંજાબ યુનિવર્સિટીમાં હસ્તપ્રતોનો સંગ્રહ
ડો. કાસ્મીએ એક મહત્ત્વપૂર્ણ તથ્ય ઉજાગર કર્યું. તેમણે જણાવ્યું કે પંજાબ યુનિવર્સિટીની લાઇબ્રેરીમાં સંસ્કૃતની હસ્તપ્રતો (Manuscripts)નો એક મોટો અને મહત્ત્વપૂર્ણ સંગ્રહ મોજૂદ છે. આ સંગ્રહ દેશના સાંસ્કૃતિક વારસાનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે, જે દર્શાવે છે કે આ ક્ષેત્ર પ્રાચીન કાળમાં સંસ્કૃત શિક્ષણ અને જ્ઞાનનું કેટલું મોટું કેન્દ્ર હતું.
1947 પછી સ્થાનિક વિદ્વાનોની નિષ્ક્રિયતા
ડો. કાસ્મીએ એ પણ જણાવ્યું કે સંસ્કૃતની ઘણી દુર્લભ તાડના પાંદડા પર લખેલી હસ્તપ્રતોને 1930ના દાયકામાં પ્રખ્યાત વિદ્વાન જે.સી.આર. વૂલનર (J.C.R. Woolner) દ્વારા સૂચિબદ્ધ કરવામાં આવી હતી. જોકે, 1947માં ભાગલા પછી પાકિસ્તાનના કોઈપણ સ્થાનિક વિદ્વાને આ સંગ્રહ પર ગંભીરતાથી કામ કર્યું નથી. આ મૂલ્યવાન હસ્તપ્રતોનો ઉપયોગ મોટાભાગે વિદેશી સંશોધકો જ કરતા રહ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં, હવે સ્થાનિક વિદ્યાર્થીઓ અને વિદ્વાનોને સંસ્કૃતમાં તાલીમ આપવાથી આ લાંબા સમયની અવગણનાની સ્થિતિ બદલાઈ શકે છે અને પાકિસ્તાનની પોતાની બૌદ્ધિક સંપદા સુધી પહોંચ સુનિશ્ચિત થઈ શકે છે.
આ કોઈ ધર્મની નહીં, સહિયારા વારસાની ભાષા છે
આ પહેલ સાથે જોડાયેલા એક મહત્ત્વપૂર્ણ વ્યક્તિ છે એસોસિયેટ પ્રોફેસર શાહિદ રશીદ. તેમણે સંસ્કૃતના અધ્યયનની સુસંગતતા પર પ્રકાશ પાડતા એક મહત્ત્વપૂર્ણ વાત કહી. તેમણે જણાવ્યું કે જ્યારે લોકો તેમને પૂછે છે કે તેઓ સંસ્કૃત કેમ શીખી રહ્યા છે, તો તેમનો જવાબ ખૂબ જ સીધો હોય છે: “આપણે તે કેમ ન શીખવું જોઈએ?”
તેમના મતે, સંસ્કૃત સમગ્ર આ ક્ષેત્રને જોડનારી ભાષા રહી છે. આ ભાષા માત્ર કોઈ એક ધર્મ સુધી સીમિત નથી, પરંતુ તે સમગ્ર ઉપમહાદ્વીપનો સહિયારો સાંસ્કૃતિક વારસો છે. સંસ્કૃતનો અભ્યાસ ભૂતકાળને સમજવા અને વિવિધ સંસ્કૃતિઓ વચ્ચે સંવાદ સ્થાપિત કરવા માટે આવશ્યક છે.
જ્ઞાનનું પ્રાચીન કેન્દ્ર
શાહિદ રશીદે ઐતિહાસિક સંદર્ભ આપતા કહ્યું કે મહાન સંસ્કૃત વ્યાકરણશાસ્ત્રી પાણિનિ (Panini)નું ગામ પણ આ જ ક્ષેત્રમાં હતું. તેમણે યાદ અપાવ્યું કે સિંધુ ખીણની સંસ્કૃતિના સમયમાં આ ક્ષેત્ર લેખન અને જ્ઞાનનું એક મોટું કેન્દ્ર હતું. સંસ્કૃત તે સમયની વિચારસરણી અને સંસ્કૃતિને સમજવાની ચાવી છે. તેમણે સંસ્કૃતની તુલના એક પર્વત સાથે કરી, જે સમયની સાથે ઊભો રહ્યો છે અને આજે પણ આપણી સાંસ્કૃતિક ઓળખનું પ્રતીક છે. તેમનું માનવું છે કે સંસ્કૃતને કોઈ એક ધર્મ સાથે જોડીને જોવું યોગ્ય નથી.
ભવિષ્યની યોજના: મહાભારત અને ગીતાના નિષ્ણાતો તૈયાર કરવા
એલયુએમએસ યુનિવર્સિટી આવનારા સમયમાં આ પહેલને વધુ આગળ વધારવાની યોજના બનાવી રહી છે. યુનિવર્સિટી મેનેજમેન્ટની લાંબા ગાળાની યોજના હેઠળ, મહાભારત અને ભગવદ ગીતા પર કેન્દ્રિત અલગ-અલગ વિશિષ્ટ અભ્યાસક્રમો શરૂ કરવાની તૈયારી પણ કરવામાં આવી રહી છે.
ડો. કાસ્મીનું કહેવું છે કે આ પ્રયાસના સાર્થક પરિણામો આગામી 10 થી 15 વર્ષોમાં જોવા મળી શકે છે, જ્યારે પાકિસ્તાનમાં એવા વિદ્વાનો તૈયાર થઈ શકશે જે ગીતા અને મહાભારતના નિષ્ણાત હશે. આ માત્ર શિક્ષણના ક્ષેત્રમાં એક મોટું પરિવર્તન નહીં હોય, પરંતુ સાંસ્કૃતિક સંવાદ, ઐતિહાસિક સંશોધન અને પ્રાદેશિક સમજણ માટે પણ એક મોટું અને સકારાત્મક પગલું હશે.
