ખોટા દાવાઓ ભારે પડ્યા: FSSAI એ રેડ બુલ અને સ્ટિંગ સહિત ૬ બ્રાન્ડ્સને પકડી પાડી!
ભારતના ફૂડ રેગ્યુલેટર, ફુડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા (FSSAI) એ તાજેતરમાં દેશમાં એનર્જી ડ્રિંક્સ વેચતી મોટી કંપનીઓ સામે કડક વલણ અપનાવ્યું છે. આ મામલો ખાસ કરીને ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો અને પ્રોડક્ટની ખોટી બ્રાન્ડિંગ (Misbranding) સાથે જોડાયેલો છે. FSSAI એ રેડ બુલ અને પેપ્સીકો જેવી દિગ્ગજ કંપનીઓ સહિત કુલ છ મુખ્ય કંપનીઓને નોટિસ પાઠવી છે. આ ઘટનાક્રમ બાદથી ભારતીય પીણાં ઉદ્યોગમાં મોટી ચર્ચા જાગી છે.
કઈ કંપનીઓ છે તપાસના ઘેરામાં?
FSSAI દ્વારા જે છ બ્રાન્ડ્સને નોટિસ આપવામાં આવી છે, તેમાં માર્કેટમાં ખૂબ જ જાણીતા નામ સામેલ છે:
-
રેડ બુલ (Red Bull Energy Drink)
-
પેપ્સીકો (Adrenaline Rush Energy Drink)
-
રિલાયન્સ કન્ઝ્યુમર પ્રોડક્ટ્સ (Campa Energy Drink – Gold Boost)
-
સ્ટિંગ (Sting Energy Drink)
-
હેલ એનર્જી (Hell Energy)
-
કોકા-કોલા સમર્થિત મોન્સ્ટર એનર્જી (Monster Energy)
શું છે મુખ્ય વિવાદ?
આ કાર્યવાહી પાછળનું મુખ્ય કારણ એ છે કે FSSAI એ હજુ સુધી ભારતમાં ‘એનર્જી ડ્રિંક’ કે તે પ્રકારના અન્ય કોઈપણ પીણાં માટે કોઈ ચોક્કસ સ્ટાન્ડર્ડ કે માનક નિયમો નક્કી કર્યા નથી. છતાં, આ કંપનીઓ પોતાની પ્રોડક્ટના લેબલ પર અને બ્રાન્ડિંગમાં ‘એનર્જી ડ્રિંક’ શબ્દનો ઉપયોગ કરી રહી હતી.
રેગ્યુલેટરે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ફૂડ કેટેગરી સિસ્ટમનો ઉપયોગ પ્રોડક્ટના નામકરણ કે લેબલિંગ માટે થઈ શકતો નથી. ઘણી કંપનીઓ તેમની પ્રોડક્ટ્સને એવી રીતે રજૂ કરતી હતી કે જાણે તે પીવાથી શરીરમાં કોઈ ખાસ પ્રકારની શારીરિક કે માનસિક ક્ષમતાઓમાં વધારો થશે, જે કાયદાકીય રીતે માન્ય નથી.
ગેરમાર્ગે દોરતી જાહેરાતો પર પ્રતિબંધ
FSSAI ના જણાવ્યા અનુસાર, ઘણી કંપનીઓ તેમની જાહેરાતોમાં એવા દાવાઓ કરતી હતી જે ‘ફંક્શનલ’ (કાર્યાત્મક) અથવા ‘થેરાપ્યુટિક’ (રોગનિવારક) હતા. દાખલા તરીકે, જાહેરાતોમાં એવા વાક્યો વાપરવામાં આવતા હતા કે:
-
“શરીર અને મનને સ્ફૂર્તિ આપે છે” (Vitalizes body and mind)
-
“એકાગ્રતા વધારે છે” (Enhancing focus)
-
“ઉર્જાનું સ્તર વધારે છે” (Boost energy levels)
-
“શારીરિક નબળાઈ દૂર કરવામાં મદદરૂપ” (Aid in general weakness)
FSSAI એ સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ફૂડ સેફ્ટી એન્ડ સ્ટાન્ડર્ડ્સ (FSS) એક્ટ, 2006 હેઠળ ખાદ્ય પદાર્થો માટે આવા દાવાઓ કરવા બિલકુલ ગેરકાયદેસર છે. કોઈપણ ખાદ્ય વસ્તુ એવી હોવી જોઈએ જે સુરક્ષિત હોય, પરંતુ તેને દવા કે શક્તિવર્ધક તરીકે પ્રસ્તુત કરવી એ ગ્રાહકોને ગેરમાર્ગે દોરવા જેવું છે.
FSSAI નું વધતું કડક વલણ
છેલ્લા કેટલાક સમયથી FSSAI ગ્રાહકોના હિતમાં ખૂબ જ સક્રિય બની છે. માત્ર એનર્જી ડ્રિંક્સ જ નહીં, પણ અન્ય ફૂડ બિઝનેસ ઓપરેટર્સ (FBOs) ને પણ ખોટી બ્રાન્ડિંગ અને ભ્રામક જાહેરાતો માટે નોટિસ આપવામાં આવી છે. આમાંના ઘણા નિર્ણયો ગ્રાહકો તરફથી મળેલી ફરિયાદોના આધારે લેવામાં આવ્યા છે.
રેગ્યુલેટર હવે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ જેવા કે Instagram અને X (અગાઉનું ટ્વિટર) નો ઉપયોગ કરીને ગ્રાહકોને સતર્ક કરી રહ્યું છે. આનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય લોકોને એ જાણકારી આપવાનો છે કે બજારમાં મળતી દરેક વસ્તુ ‘સ્વાસ્થ્યવર્ધક’ હોવી જરૂરી નથી અને કંપનીઓ જે દાવા કરે છે તે હંમેશા તથ્યો પર આધારિત હોતા નથી.
ગ્રાહકો માટે આ શું સૂચવે છે?
સામાન્ય ગ્રાહક તરીકે આપણે ઘણીવાર એનર્જી ડ્રિંક્સને તાત્કાલિક શક્તિ આપનારા પીણાં તરીકે જોઈએ છીએ. પરંતુ આ ઘટના બાદ ગ્રાહકોએ સાવચેત રહેવાની જરૂર છે. કંપનીઓ જે આકર્ષક પેકેજિંગ અને દાવાઓ કરે છે તે ઘણીવાર હકીકતથી અલગ હોઈ શકે છે.
જ્યારે પણ કોઈ મોટી કંપની સામે આવી નોટિસ નીકળે છે, ત્યારે તે સ્પષ્ટ સંકેત છે કે આપણે જે ખોરાક કે પીણું લઈ રહ્યા છીએ તેની ગુણવત્તા અને તેમાં કરવામાં આવતા દાવાઓ વિશે પ્રશ્નો ઉભા થયા છે. આ ઘટના ગ્રાહકોને પણ જાગૃત કરે છે કે તેમણે પ્રોડક્ટ ખરીદતી વખતે તેના લેબલને ધ્યાનથી વાંચવું જોઈએ અને આવી જાહેરાતોમાં આવતા મોટા મોટા દાવાઓ પર આંધળો વિશ્વાસ ન કરવો જોઈએ.
