ગ્રેચ્યુઇટી અને ટેક્સ સ્લેબ: જો ₹૨૫ લાખ ગ્રેચ્યુઇટી મળે તો કેટલો ટેક્સ ચૂકવવો પડશે?
કોઈપણ સંસ્થામાં લાંબા સમય સુધી સતત સેવા આપ્યા બાદ નોકરી છોડતી વખતે કે નિવૃત્તિ (Retirement) સમયે મળતી ગ્રેચ્યુઇટી એ કર્મચારી માટે એક ખૂબ જ મોટી અને મહત્વપૂર્ણ આર્થિક મૂડી હોય છે. એકસાથે મોટી રકમ હાથમાં આવતાની સાથે જ દરેક કર્મચારીના મનમાં સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે કે શું આ આખી રકમ કરપાત્ર (Taxable) ગણાશે કે તેના પર કોઈ આવકવેરો ચૂકવવો પડશે?
આ પ્રશ્નનો જવાબ તમે સરકારી કર્મચારી છો કે ખાનગી ક્ષેત્રમાં કામ કરો છો, તમને મળેલી ગ્રેચ્યુઇટીની કૂલ રકમ કેટલી છે અને તમે કયા પ્રકારની કરમુક્તિ (Tax Exemption) માટે પાત્ર છો તેના પર નિર્ભર કરે છે.
કેટલી રકમ સુધીની ગ્રેચ્યુઇટી કરમુક્ત ગણાય છે?
આવકવેરા વિભાગના કાયદાકીય નિયમો અનુસાર, પાત્ર સરકારી કર્મચારીઓને (કેન્દ્ર, રાજ્ય સરકાર કે સ્થાનિક સ્વરાજ્યની સંસ્થાઓ) નિવૃત્તિ અથવા રાજીનામા સમયે મળતી ગ્રેચ્યુઇટી સંપૂર્ણપણે કરમુક્ત હોય છે.
બીજી તરફ, ખાનગી ક્ષેત્રમાં કામ કરતા કર્મચારીઓ માટે ગ્રેચ્યુઇટી ચુકવણી કાયદા (Payment of Gratuity Act) હેઠળ મહત્તમ કરમુક્તિ મર્યાદા ₹૨૦ લાખ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. જોકે, અહીં એ સમજવું અત્યંત જરૂરી છે કે ખાનગી કર્મચારીને મળતી ₹૨૦ લાખ સુધીની તમામ રકમ આપમેળે જ ટેક્સ-ફ્રી થઈ જતી નથી. વાસ્તવિક કરમુક્તિની ગણતરી કર્મચારીનો પાત્ર પગાર, તેણે આપેલી સેવાની લંબાઈ (વર્ષો) અને સરકારી ફોર્મ્યુલાના આધારે જ કરવામાં આવે છે.
ખાનગી કર્મચારીઓ માટે કરમુક્તિની ગણતરી કેવી રીતે થાય છે?
ગ્રેચ્યુઇટી એક્ટ હેઠળ આવરી લેવાયેલા ખાનગી ક્ષેત્રના કર્મચારીઓ માટે કરમુક્ત રકમ નક્કી કરતી વખતે આવકવેરા વિભાગ મુખ્યત્વે ત્રણ રકમોની સરખામણી કરે છે અને તેમાંથી જે રકમ સૌથી ઓછી હોય તેને જ કરમુક્ત ગણે છે. આ ત્રણ બાબતોમાં: ૧) વાસ્તવિક રીતે મળેલી ગ્રેચ્યુઇટીની રકમ, ૨) સરકાર દ્વારા નક્કી કરાયેલી ₹૨૦ લાખની મહત્તમ મર્યાદા, અને ૩) કાયદાકીય ફોર્મ્યુલા (છેલ્લો દોરેલો પગાર x સેવાની લંબાઈ x ૧૫/૨૬) દ્વારા પ્રાપ્ત થતી રકમનો સમાવેશ થાય છે.
આ ફોર્મ્યુલામાં નિવૃત્તિ અથવા રાજીનામા સમયે કર્મચારીનો મૂળ પગાર (Basic Salary) અને મોંઘવારી ભથ્થું (DA) ગણતરીમાં લેવાય છે. તેથી, જો બે જુદા જુદા ખાનગી કર્મચારીઓને સમાન ₹૧૫ લાખની ગ્રેચ્યુઇટી મળી હોય, તો પણ તેમની સેવાના વર્ષો અને પગારના તફાવતને કારણે કરમુક્ત રકમ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.
જો ₹૨૫ લાખ ગ્રેચ્યુઇટી મળે તો કેટલો ટેક્સ લાગશે?
ઉદાહરણ તરીકે સમજીએ તો, જો કોઈ ખાનગી કર્મચારીને નોકરી છોડતી વખતે કુલ ₹૨૫ લાખની ગ્રેચ્યુઇટી મળે છે અને નિયમો મુજબ તેની ગણતરી કરતા મહત્તમ ₹૨૦ લાખ સુધીની રકમ કરમુક્ત ઠરે છે, તો બાકી બચેલા ₹૫ લાખની રકમ કરપાત્ર આવક ગણાશે.
આ ₹૫ લાખની વધારાની રકમ કર્મચારીની તે નાણાકીય વર્ષની કુલ વાર્ષિક આવકમાં ઉમેરી દેવામાં આવશે અને કર્મચારી જે આવકવેરા સ્લેબ (Tax Slab) માં આવતો હશે તે મુજબ તેની પર ટેક્સની આકારણી થશે. તેથી, માત્ર ગ્રેચ્યુઇટીની કુલ રકમ જોઈને જ ટેક્સની ચોક્કસ ગણતરી કરી શકાતી નથી, પરંતુ કર્મચારીની અન્ય આવક અને પસંદ કરેલી ટેક્સ રિજિમ (નવી કે જૂની) પણ મહત્વનો ભાગ ભજવે છે.
નોકરી છોડતી વખતે ગ્રેચ્યુઇટી મળે ત્યારે શું ધ્યાન રાખવું?
ગ્રેચ્યુઇટીની રકમ મેળવતી વખતે કર્મચારીએ પોતાના એમ્પ્લોયર (કંપની) પાસેથી ચુકવણીની સંપૂર્ણ વિગતો, સેવાના ગણેલા વર્ષો અને કર ગણતરીનું પત્રક અચૂક મેળવી લેવું જોઈએ. જો તમે ભૂતકાળમાં અન્ય કોઈ કંપનીમાંથી ગ્રેચ્યુઇટી મેળવીને તેમાં કરમુક્તિનો દાવો કરી ચૂક્યા હોવ, તો તે રકમ તમારી ₹૨૦ લાખની આજીવન કરમુક્તિ મર્યાદામાંથી બાદ થઈ જશે.
નોકરી બદલવાથી કે રાજીનામું આપવાથી કરના મૂળભૂત કાયદા બદલાતા નથી. આથી ગ્રેચ્યુઇટી પર ટેક્સ બચાવવા અને યોગ્ય ટેક્સ રિટર્ન (ITR) ફાઈલ કરવા માટે આવકવેરા વિભાગના નિયમો તપાસવા અથવા કોઈ લાયક ચાર્ટર્ડ એકાઉન્ટન્ટ (CA) કે ટેક્સ નિષ્ણાતની સલાહ લેવી હિતાવહ છે.
