HEPA ફિલ્ટર્સ અને પ્યુરિફાયર પર ટેક્સ ઘટાડવાનો ઇનકાર: જાણો ફિટમેન્ટ કમિટીએ કયા કારણો આપ્યા
પ્રદૂષણના વધતા જતા પ્રકોપ વચ્ચે સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડાયેલી એક મહત્વપૂર્ણ ખબર સામે આવી છે. જીએસટી ફિટમેન્ટ કમિટી (GST Fitment Committee) દ્વારા એર પ્યુરિફાયર (Air Purifiers) અને તેના પાર્ટ્સ જેમ કે HEPA ફિલ્ટર્સ પર હાલના ૧૮ ટકાના જીએસટી દરમાં કોઈ પણ પ્રકારનો ફેરફાર ન કરવાની ભલામણ કરવામાં આવી છે. સંસદીય સમિતિની ભલામણો અને દિલ્હી હાઈકોર્ટની ટિપ્પણીઓ છતાં કરના દરોમાં રાહત આપવામાં આવી નથી.
આ નિર્ણય એવા સમયે આવ્યો છે જ્યારે દેશના મોટા શહેરોમાં વાયુ પ્રદૂષણનું સ્તર ચિંતાજનક સ્તરે પહોંચી ગયું છે અને સામાન્ય લોકો સુરક્ષા માટે એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરવા મજબૂર બન્યા છે. આ લેખમાં આપણે આ સમગ્ર વિષય, તેના કારણો અને ફિટમેન્ટ કમિટીના તર્કો વિશે વિગતવાર ચર્ચા કરીશું.
દિલ્હી હાઈકોર્ટ અને સંસદીય સમિતિની ભલામણોની અવગણના
દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં ‘કપિલ મદાન વિરુદ્ધ યુનિયન ઓફ ઇન્ડિયા’ કેસની સુનાવણી દરમિયાન એક જનહિત અરજી દાખલ કરવામાં આવી હતી. જેમાં માંગ કરવામાં આવી હતી કે HEPA ફિલ્ટરવાળા પ્યુરિફાયરને ‘મેડિકલ ડિવાઇસ’ (તબીબી ઉપકરણ) તરીકે વર્ગીકૃત કરવામાં આવે અને તેના પર લાગુ પડતા જીએસટી દરમાં ઘટાડો કરવામાં આવે. કોર્ટે પણ અવલોકન કર્યું હતું કે સ્વાસ્થ્ય સંરક્ષણ સાથે જોડાયેલા આ ઉત્પાદનો પર ટેક્સ ઘટવો જોઈએ.
આ સિવાય, વિજ્ઞાન અને ટેકનોલોજી, પર્યાવરણ, વન અને આબોહવા પરિવર્તન સંબંધિત સંસદીય સ્થાયી સમિતિએ તેના ૪૦૧ મા અહેવાલમાં એર પ્યુરિફાયર અને HEPA ફિલ્ટર પરનો GST ઘટાડવા અથવા સંપૂર્ણપણે નાબૂદ કરવાની ભલામણ કરી હતી. સમિતિએ સ્પષ્ટપણે તર્ક આપ્યો હતો કે એક તરફ સરકાર વાયુ પ્રદૂષણને ડામવા માટે વિવિધ પ્રયાસો કરી રહી છે, તો બીજી તરફ નાગરિકો દ્વારા પ્રદૂષણથી બચવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા આ ઉપકરણો પર ૧૮ ટકા ઊંચો ટેક્સ વસૂલવો એ વિરોધાભાસી છે.
જીએસટી ફિટમેન્ટ કમિટીએ ટેક્સ ન ઘટાડવા પાછળ કયા કારણો આપ્યા?
સંસદીય સમિતિ અને હાઈકોર્ટની ભલામણો હોવા છતાં, જીએસટી ફિટમેન્ટ કમિટીએ ટેક્સ દર યથાવત રાખવા પાછળ કેટલાક વ્યાપારી અને તકનીકી કારણો રજૂ કર્યા છે:
ઇન્વર્ટેડ ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચર (Inverted Duty Structure): જો જીએસટી દર ઘટાડીને ૫ ટકા કરી દેવામાં આવે, તો ઉત્પાદકો માટે મુશ્કેલી ઊભી થઈ શકે છે. ઉત્પાદકોએ કાચા મોલ અને ઇનપુટ્સ પર ૧૮ ટકા જીએસટી ભરવો પડે છે, જ્યારે ગ્રાહકોને વેચાણ સમયે માત્ર ૫ ટકા જ ટેક્સ મળત, જેનાથી ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચરમાં અસંતુલન સર્જાત.
ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટની સમસ્યા: જો ટેક્સ દર શૂન્ય (Nil) કરી દેવામાં આવે, તો ઉત્પાદકો ઇનપુટ ટેક્સ ક્રેડિટ (ITC) નો દાવો કરી શકતા નથી. પરિણામે, ઇનપુટ ટેક્સની કિંમત ફેક્ટરીની કિંમતમાં જ ભળી જાત, જેનો સીધો બોજ આડકતરી રીતે ગ્રાહક પર જ પડત.
વ્યાપક ઉપયોગ અને વર્ગીકરણના પ્રશ્નો: HEPA ફિલ્ટર્સ માત્ર ઘરેલુ એર પ્યુરિફાયરમાં જ વપરાતા નથી, પરંતુ HVAC સિસ્ટમ્સ, ક્લીન રૂમ્સ, લેબોરેટરીઝ, હોસ્પિટલ્સ અને ઔદ્યોગિક પરિસરોમાં પણ મોટા પ્રમાણમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે. જો નીચો દર માત્ર ઘરેલુ ઉપયોગ પૂરતો સીમિત રાખવામાં આવે તો વર્ગીકરણ અને પાલન (Compliance) બાબતે જટિલતાઓ ઊભી થઈ શકે છે.
આયાતી માલ સામે સ્થાનિક ઉદ્યોગોને રક્ષણ: કમિટીએ એવી પણ આશંકા વ્યક્ત કરી છે કે જો જીએસટી દરમાં ઘટાડો કરવામાં આવે, તો સસ્તા વિદેશી આયાતી એર પ્યુરિફાયર્સ બજારમાં છવાઈ જશે અને ભારતમાં બનતા સ્થાનિક ઉત્પાદનોને સ્પર્ધામાં નુકસાન થઈ શકે છે.
વોટર પ્યુરિફાયર પર પણ ૧૮% જીએસટી યથાવત
એર પ્યુરિફાયર ઉપરાંત, ફિટમેન્ટ કમિટીએ વોટર પ્યુરિફાયર અને તેના ઉપભોજ્ય ભાગો (Consumable Parts) જેવા કે RO મેમ્બ્રેન, ફિલ્ટર કાર્ટ્રિજ અને ફિલ્ટર હાઉસિંગ પર પણ ૧૮ ટકાનો જીએસટી દર યથાવત રાખવાની ભલામણ કરી છે. શુદ્ધ પાણી અને શુદ્ધ હવાય બંને નાગરિકોની પ્રાથમિક સ્વાસ્થ્ય જરૂરિયાતો છે, પરંતુ ટેક્સ માળખાની જટિલતાઓને કારણે સરકાર દ્વારા હાલ આ અંગે કોઈ રાહત આપવામાં આવી નથી.
