ગુજરાતમાં ચોમાસું 2026: વિષમ વરસાદી સ્થિતિ અને ચિંતાનો વિષય
ગુજરાતમાં આ વર્ષે ચોમાસાની સ્થિતિ અત્યંત વિષમ જોવા મળી રહી છે. એક તરફ રાજ્યના કેટલાક જિલ્લાઓ મેઘરાજાની મહેરબાનીથી ભીંજાયા છે, તો બીજી તરફ કેટલાક વિસ્તારોમાં આકાશી પાણીના એક ટીંપા માટે પણ ધરતી તરસતી જોવા મળે છે. 17 જુલાઈ સુધીના આંકડાઓ પર નજર કરીએ તો, રાજ્યમાં સરેરાશ 31 ટકા વરસાદની ઘટ નોંધાઈ છે. આ આંકડા માત્ર સંખ્યા નથી, પરંતુ ખેતીવાડી અને જળસંચયની દ્રષ્ટિએ એક ગંભીર ચેતવણી છે. અલ નીનોની અસર અને ‘બાવી’ વાવાઝોડા જેવી હવામાનકીય પરિસ્થિતિઓએ આ વર્ષે ચોમાસાની સામાન્ય લયને સંપૂર્ણપણે ખોરવી નાખી છે.
આંકડાઓની માયાજાળ અને વાસ્તવિકતા
સામાન્ય રીતે ગુજરાતમાં 30 વર્ષની સરેરાશ મુજબ, 17 જુલાઈ સુધીમાં 246 મિલીમીટર વરસાદ પડવો જોઈએ. પરંતુ આ વર્ષે માત્ર 170.5 મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો છે. આ તફાવત 31 ટકાનો છે, જે ચિંતાજનક છે. ઝોન મુજબ વાત કરીએ તો, સૌરાષ્ટ્રમાં સ્થિતિ વધુ ખરાબ છે, જ્યાં 38 ટકાની ઘટ છે, જ્યારે સમગ્ર ગુજરાત રિજનમાં 25 ટકા વરસાદ ઓછો છે. જોકે, આ આંકડાઓ સમગ્ર ચિત્ર રજૂ કરતા નથી, કારણ કે આમાં પ્રાદેશિક વિવિધતા ખૂબ જ મોટી છે.
6 જિલ્લામાં ‘સરપ્લસ’ વરસાદ: એક વિરોધાભાસ
એક તરફ જ્યારે રાજ્યમાં વરસાદની ઘટની ચર્ચાઓ છે, ત્યારે સુરત, નવસારી, ડાંગ, અમરેલી, ગીર સોમનાથ અને જૂનાગઢ જેવા જિલ્લાઓમાં ચિત્ર સાવ અલગ છે. આ છ જિલ્લાઓમાં સરેરાશ કરતાં વધુ વરસાદ નોંધાયો છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાતમાં વરસાદનું પ્રમાણ ઘણું સારું છે. વલસાડના કપરાડા જેવા તાલુકામાં તો 24 કલાકમાં જ 4 ઇંચ જેટલો વરસાદ પડ્યો છે. આ વિરોધાભાસ સમજાવે છે કે આ વર્ષે ચોમાસું રાજ્યભરમાં સમાનરૂપે વહેંચાયેલું નથી, પરંતુ અમુક ચોક્કસ પટ્ટાઓમાં જ મર્યાદિત રહ્યું છે.
કચ્છના 4 તાલુકા: મેઘરાજાનું હજુ પણ અબોલુ
સૌથી વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે ગુજરાતના 4 તાલુકા એવા છે જ્યાં હજુ સુધી એક ટીંપુ પણ વરસાદ પડ્યો નથી. આ તમામ તાલુકા કચ્છ જિલ્લાના છે – અબડાસા, લખપત, માંડવી અને મુન્દ્રા. કચ્છ હંમેશા દુષ્કાળના પડછાયા હેઠળ રહેતો જિલ્લો છે, અને ત્યાં હજુ વરસાદનું ખાતું ન ખુલવું એ સ્થાનિક ખેડૂતો અને પશુપાલકો માટે મુસીબતનો સંકેત છે. જ્યારે બાકીના ગુજરાતમાં છૂટોછવાયો વરસાદ નોંધાઈ રહ્યો છે, ત્યારે આ વિસ્તારોમાં હજુ પણ કોરાધાકોર સ્થિતિ હોવી એ ગંભીર ચિંતાનો વિષય છે.
વરસાદી સિસ્ટમ અને હવામાનમાં બદલાવ
શુક્રવાર અને શનિવારના વિતેલા 24 કલાકોમાં રાજ્યના 25 જિલ્લાના 94 તાલુકામાં વરસાદ નોંધાયો છે. આ દર્શાવે છે કે વાતાવરણમાં સક્રિય થયેલી નવી સિસ્ટમોને કારણે ફરી એકવાર વરસાદની આશા જન્મી છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ ગુજરાતમાં વરસાદનું જોર વધ્યું છે, જે કૃષિ પાકો માટે અત્યંત જરૂરી છે. ખેડૂતો માટે આ સમયે વરસાદ ખૂબ મહત્વનો છે કારણ કે ખરીફ પાકનું વાવેતર આ સમયગાળા પર નિર્ભર હોય છે. જો સમયસર વરસાદ ન મળે, તો વાવણીની સિઝ હાથમાંથી નીકળી જવાની પૂરેપૂરી શક્યતા રહેલી છે.
અલ નીનો અને વૈશ્વિક હવામાનની અસર
આ વર્ષે માત્ર ગુજરાત જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર દેશમાં ચોમાસા પર અલ નીનો (El Niño) ની અસર દેખાઈ રહી છે. પ્રશાંત મહાસાગરમાં થતા તાપમાનના ફેરફારોની સીધી અસર ભારતના નૈઋત્યના ચોમાસા પર પડે છે. આ વખતે ‘બાવી’ વાવાઝોડા જેવી અણધારી હવામાનકીય ઘટનાઓએ પણ ચોમાસાના પ્રવાહને દિશા બદલવા મજબૂર કર્યું છે. હવામાન નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે, હવે ચોમાસાની પેટર્નમાં બદલાવ આવ્યો છે, જેમાં લાંબા સમયનો સૂકો ગાળો અને ટૂંકા ગાળામાં ભારે વરસાદ (Heavy Rainfall in short spell) જોવા મળે છે.
ભવિષ્ય અને ખેતી પર અસર
ગુજરાતનું અર્થતંત્ર મોટાભાગે કૃષિ પર નિર્ભર છે. મગફળી, કપાસ અને અન્ય ખરીફ પાકો માટે જુલાઈ મહિનો નિર્ણાયક છે. જો જુલાઈના અંત સુધીમાં પણ વરસાદની ઘટ પૂરી નહીં થાય, તો ઉત્પાદન પર માઠી અસર પડી શકે છે. સરકાર અને તંત્ર દ્વારા પણ આ સ્થિતિ પર નજર રાખવામાં આવી રહી છે. કચ્છ જેવા વિસ્તારોમાં પાણીની અછતને ધ્યાનમાં રાખીને અગાઉથી આયોજન કરવું અત્યંત આવશ્યક છે.
શું છે ઉપાય અને અપેક્ષા?
પ્રકૃતિના આ મિજાજને આપણે બદલી શકતા નથી, પરંતુ આપણે પાણીના વ્યવસ્થાપનમાં ચોક્કસ સુધારો કરી શકીએ છીએ. જળસંગ્રહના કામો, ચેકડેમોનું ડિ-સિલ્ટિંગ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ કરવાની પ્રક્રિયા જ આવા વર્ષોમાં તારણહાર સાબિત થાય છે. હાલમાં જે જિલ્લાઓમાં વરસાદ ઓછો છે, ત્યાં જળ આયોજન પર વધુ ભાર મૂકવો પડશે.
અંતમાં, ગુજરાતનું ચોમાસું હજુ પૂરું થયું નથી. ઓગસ્ટ અને સપ્ટેમ્બર મહિનાઓમાં સારા વરસાદની હજુ પણ આશા છે. ઘણીવાર એવું બન્યું છે કે મોડેથી શરૂ થયેલું ચોમાસું અંતમાં સારી સરેરાશ નોંધાવી દેતું હોય છે. આશા રાખીએ કે મેઘરાજા કચ્છ અને અન્ય કોરા તાલુકાઓ પર મહેરબાન થાય અને રાજ્યમાં સર્જાયેલી આ વિષમ સ્થિતિનું સંતુલન જળવાય. ગુજરાત માટે આ વર્ષ પડકારરૂપ છે, પરંતુ સાવચેતી અને યોગ્ય આયોજનથી આપણે આ મુશ્કેલીમાંથી બહાર નીકળી શકીએ તેમ છીએ.
