દારૂ છોડતા જ હૃદયમાં થશે સુધારો: વિજ્ઞાનીઓનો દાવો, આલ્કોહોલ-ઇન્ડ્યુસ્ડ કાર્ડિયોમાયોપેથીમાં રિકવરી છે શક્ય
આપણા શરીરનું સૌથી મહત્વનું અંગ એટલે હૃદય, જે અવિરત ધબકતું રહીને જીવનને ગતિ આપે છે. પરંતુ આધુનિક જીવનશૈલી અને કેટલીક હાનિકારક આદતો આ શક્તિશાળી અંગને પણ નબળું પાડી શકે છે. તબીબી વિજ્ઞાનમાં ‘આલ્કોહોલ-ઇન્ડ્યુસ્ડ કાર્ડિયોમાયોપેથી’ (Alcohol-induced cardiomyopathy) એક એવી ગંભીર સ્થિતિ છે, જેમાં અતિશય દારૂનું સેવન હૃદયના સ્નાયુઓને શારીરિક રીતે નબળા પાડી દે છે અને તેના આકારમાં ફેરફાર કરે છે.
જ્યારે હૃદય નબળું પડે છે, ત્યારે તે આખા શરીરમાં પૂરતું લોહી પમ્પ કરી શકતું નથી, જે હાર્ટ ફેલ્યોર અથવા જીવલેણ હાર્ટ રિધમ (ધબકારાની અનિયમિતતા) જેવી સ્થિતિ તરફ દોરી જાય છે. જોકે, આ વિષયમાં વિજ્ઞાને એક આશાસ્પદ પાસું પણ શોધી કાઢ્યું છે જેને ‘કાર્ડિયાક રિવર્સ રિમોડેલિંગ’ (Cardiac reverse remodeling) કહેવામાં આવે છે. આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં હૃદય પોતાની મેળે મટાડવાની અને જૂના આકારમાં પાછા આવવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
દારૂની હૃદય પર અસર અને રિવર્સ રિમોડેલિંગની આશા
લાંબા સમય સુધી અને મર્યાદા બહાર આલ્કોહોલનું સેવન કરવાથી હૃદયના સ્નાયુઓ ખેંચાઈ જાય છે અને પાતળા પડી જાય છે. આનાથી હૃદયના પોલાણ મોટા થઈ જાય છે, જેને તબીબી ભાષામાં ‘ડાયલેટેડ કાર્ડિયોમાયોપેથી’ કહેવાય છે. આ સ્થિતિમાં હૃદયના ધબકારા અનિયમિત થઈ જાય છે અને દર્દીને શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અથવા થાક જેવી સમસ્યાઓ અનુભવાય છે.
પરંતુ, સંશોધકો એક મહત્વની બાબત પર ભાર મૂકે છે: જો દર્દી દારૂના સેવનથી સંપૂર્ણપણે દૂર (Abstaining from alcohol) રહે, તો હૃદયમાં અદ્ભુત સુધારો જોવા મળે છે. ‘કાર્ડિયાક રિવર્સ રિમોડેલિંગ’ દ્વારા હૃદય તેના વિકૃત થયેલા આકારને સુધારી શકે છે અને તેની પમ્પિંગ કરવાની ક્ષમતા પાછી મેળવી શકે છે. આ પ્રક્રિયા સાબિત કરે છે કે જો યોગ્ય સમયે આદત બદલવામાં આવે, તો હૃદય પાસે પોતાની મરમ્મત કરવાની ગજબની ક્ષમતા છે.
આધુનિક સારવાર અને રિકવરીનો માર્ગ
હૃદયને ફરીથી મજબૂત બનાવવામાં માત્ર આદતોમાં ફેરફાર જ નહીં, પણ આધુનિક તબીબી વિજ્ઞાન પણ મોટી ભૂમિકા ભજવે છે. આજે બજારમાં એવી ઘણી દવાઓ અને ઉપકરણો (Devices) ઉપલબ્ધ છે જે હાર્ટ ફેલ્યોરના દર્દીઓને ‘માયોકાર્ડિયલ રિકવરી’ (Myocardial recovery) મેળવવામાં મદદ કરે છે. આ દવાઓ હૃદય પરનો તાણ ઘટાડે છે અને તેને રિમિશન એટલે કે સુધારાના તબક્કા તરફ લઈ જાય છે.
તબીબી ડેટા સૂચવે છે કે હૃદય એકવાર સામાન્ય દેખાવા લાગે એટલે સારવાર પૂરી થઈ ગઈ તેમ માનવું ભૂલભરેલું છે. ભલે હૃદય તેના મૂળ આકારમાં પાછું આવી ગયું હોય, પરંતુ તેની સ્થિરતા જાળવી રાખવા માટે લાંબા ગાળાના તબીબી મોનિટરિંગની જરૂર પડે છે. હૃદયની આ સુધારાની પ્રક્રિયા અત્યંત નાજુક હોય છે અને જો દર્દી ફરીથી જૂની આદતો તરફ વળે અથવા દવાઓ લેવાનું બંધ કરે, તો બીમારી ઉથલો (Relapse) મારી શકે છે.
સતત સંભાળ અને ભવિષ્યનો દ્રષ્ટિકોણ
નિષ્કર્ષમાં કહીએ તો, હૃદયમાં સંરચનાત્મક સુધારો (Structural repair) કરવાની અદભૂત ક્ષમતા છે, પરંતુ આ રિકવરીની સ્થિરતા દર્દીની જીવનશૈલી અને સતત સંભાળ પર નિર્ભર છે. આલ્કોહોલથી થતું નુકસાન જીવલેણ હોઈ શકે છે, પરંતુ ‘રિવર્સ રિમોડેલિંગ’ એ વાતની સાબિતી છે કે કુદરતે આપણા શરીરને સ્વસ્થ થવાની એક તક આપી છે.
