ઝારખંડમાં યુવાનોનો વિરોધ: પિતા શિબુ સોરેનની તસવીર પુત્ર હેમંત સામે જ કેમ બની સૌથી મોટું હથિયાર?
ઝારખંડની રાજધાની રાંચીના માર્ગો પર તાજેતરમાં એક એવો નજારો જોવા મળ્યો, જેણે રાજ્યના રાજકારણમાં અને સામાજિક તાણાવાણામાં મોટો સળવળાટ પેદા કરી દીધો છે. હજારોની સંખ્યામાં એકઠાં થયેલાં આક્રોશિત યુવાનો અને વિદ્યાર્થીઓ વિધાનસભા તરફ કૂચ કરી રહ્યા હતા. હાથમાં ત્રિરંગો, આંખોમાં ભવિષ્ય પ્રત્યેની અનિશ્ચિતતાનો અસંતોષ અને મુખ પર અન્યાય સામેનો અવાજ હતો. પરંતુ આ સમગ્ર આંદોલનમાં સૌથી વધુ ધ્યાન ખેંચનારી બાબત એ હતી કે વિરોધ કરી રહેલા યુવાનોના હાથમાં ઝારખંડ મુક્તિ મોરચા (JMM) ના સ્થાપક અને પૂર્વ મુખ્યમંત્રી સ્વ. શિબુ સોરેનની તસવીરો હતી.
આ એ જ શિબુ સોરેન છે, જેમના પુત્ર હેમંત સોરેન હાલમાં ઝારખંડના મુખ્યમંત્રી તરીકે સત્તા સંભાળી રહ્યા છે. પોતાના જ પિતા, જેઓ રાજ્યની રાજનીતિના ભીષ્મ પિતામહ ગણાય છે, તેમની છબી અને વૈચારિક વિરાસતનો ઉપયોગ કરીને યુવાનો મુખ્યમંત્રી સામે નૈતિક પ્રશ્નો ઊભા કરી રહ્યા છે. આ ઘટનાએ પિતાની લડાયક વિરાસત અને પુત્રના શાસનકાળ વચ્ચેની ખાઈને છતી કરી દીધી છે.
આંદોલન પાછળનું મુખ્ય કારણ: પરીક્ષાઓમાં ગડબડ અને ભ્રષ્ટાચારના આક્ષેપો
ઝારખંડમાં છેલ્લા બે-ત્રણ અઠવાડિયાથી વાતાવરણ ખૂબ જ ગરમાયેલું છે. ઝારખંડ લોકસેવા આયોગ (JPSC) અને ઝારખંડ કર્મચારી પસંદગી આયોગ (JSSC) દ્વારા લેવાતી સ્પર્ધાત્મક પરીક્ષાઓમાં ભારે અનિયમિતતાઓ, પેપર લીક અને ભ્રષ્ટાચારના ગંભીર આરોપો સાથે યુવાનો રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા છે.
બેરોજગારી અને અન્યાયથી પીડાતા યુવાનોની મુખ્ય માંગણીઓ સ્પષ્ટ છે:
JSSC-CGL પરીક્ષા રદ્દ કરવી: વિદ્યાર્થીઓનું કહેવું છે કે આ પરીક્ષામાં મોટા પાયે ધાંધલી થઈ છે, તેથી તેને તાત્કાલિક રદ્દ કરવામાં આવે.
CBI તપાસની માંગ: તમામ સરકારી ભરતી પરીક્ષાઓમાં થયેલી ગડબડીઓની નિષ્પક્ષ સીબીઆઈ (CBI) તપાસ થાય.
દોષિતો સામે કડક કાર્યવાહી: જે અધિકારીઓ કે માફિયાઓ આ કૌભાંડોમાં સામેલ છે, તેમને જેલના સળિયા પાછળ ધકેલવામાં આવે.
સરકારે સ્થિતિ થાળે પાડવાના પ્રયાસરૂપે ૧૪મી JPSC સિવિલ સર્વિસીસની પ્રારંભિક પરીક્ષા રદ્દ કરવાની જાહેરાત કરી અને અધિકારીઓના રાજીનામા પણ લીધા, પરંતુ યુવાનોનો ગુસ્સો શાંત થયો નથી. તેઓ JSSC-CGL ની પરીક્ષા રદ્દ કરવા અને CBI તપાસ માટે અડગ છે.
૧૦ ઓગસ્ટની ઘેરાબંધી: લાઠીચાર્જ, અશ્રુવાયુ અને લોકશાહીનો ઘર્ષણ
૧૦ ઓગસ્ટનો દિવસ ઝારખંડ માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ હતો, કારણ કે આ જ દિવસે મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેનનો ૫૧મો જન્મદિવસે હતો. બીજી તરફ, વિદ્યાર્થીઓએ આ જ દિવસે ‘વિધાનસભા ઘેરાવ’નું આહ્વાન કર્યું હતું. ઓલ્ડ વિધાનસભા પરિસરથી શરૂ થયેલો આ મોરચો જ્યારે આગળ વધ્યો, ત્યારે જગન્નાથપુર મંદિર પાસે પોલીસે તેને રોકવા માટે ત્રણ સ્તરનું બેરિકેડિંગ કર્યું હતું.
પરંતુ, યુવાનોનો જનસેલાબ એટલો પ્રચંડ હતો કે બેરિકેડ્સ તૂટી ગયા. પરિણામે, પોલીસે પ્રદર્શનકારીઓને વિખેરવા માટે પાણીના ફુવારા (વોટર કેનન), ટીયર ગેસના સેલ છોડ્યા અને લાઠીચાર્જ પણ કર્યો. શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શન લોહીલુહાણ દ્રશ્યોમાં ફેરવાઈ ગયું.
આ આંદોલનના અગ્રણી નેતા દેવેન્દ્ર નાથ મહતો, જેઓ સતત ઉપવાસ પર હોવાથી શારીરિક રીતે ખૂબ અશક્ત થઈ ગયા હતા, તેઓ પણ એમ્બ્યુલન્સમાં બેસીને વિરોધ સ્થળે પહોંચ્યા હતા. તેમના હાથમાં પણ શિબુ સોરેનની વિશાળ તસવીર હતી.
પુત્રના શાસન સામે પિતાની તસવીર જ કેમ બની ઢાલ અને શસ્ત્ર?
આ આંદોલનનો સૌથી મોટો સવાલ એ છે કે વિદ્યાર્થીઓ હેમંત સોરેનનો વિરોધ કરવા માટે શિબુ સોરેનની ફોટો શા માટે વાપરી રહ્યા છે?
વિદ્યાર્થી નેતા દેવેન્દ્ર નાથ મહતો અને અન્ય યુવાનોનું કહેવું છે કે, સ્વ. શિબુ સોરેન (જેમને ઝારખંડના લોકો આદરથી ‘દિશામ ગુરુ’ એટલે કે જનજાતીય ગુરુ કહે છે) નું આખું જીવન શોષણ, અન્યાય અને અત્યાચાર સામેના સંઘર્ષમાં વીત્યું હતું. તેઓ જમીન, જંગલ અને સામાન્ય માણસના હક માટે આજીવન લડ્યા. વિદ્યાર્થીઓનું માનવું છે કે જો ગુરુજી આજે જીવંત હોત, તો તેઓ સત્તામાં બેઠેલા પોતાના પુત્રને બદલે રસ્તા પર અન્યાય સહન કરી રહેલા આ લાચાર યુવાનોની પડખે ઊભા રહ્યા હોત.
યુવાનો આ તસવીર દ્વારા મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેનને નૈતિક અરીસો બતાવી રહ્યા છે. તેઓ સંદેશ આપી રહ્યા છે કે: “તમારા પિતાએ જે મૂલ્યો, આદર્શો અને સંઘર્ષ દ્વારા ઝારખંડ રાજ્યનું નિર્માણ કર્યું હતું, તમારું શાસન આજે એ જ આદર્શોથી ભટકી ગયું છે.”
‘દિશામ ગુરુ’ શિબુ સોરેનની વિરાસત અને વર્તમાનનો વિરોધાભાસ
શિબુ સોરેન માત્ર એક રાજકારણી નહોતા, પરંતુ આદિવાસી અને સ્થાનિક લોકોના અસ્તિત્વની લડાઈનો ચહેરો હતા. ૧૯૭૨માં JMM ની સ્થાપના કરીને તેમણે મહાજનો, જમીનદારો અને ભ્રષ્ટ અમલદારશાહી સામે મોરચો માંડ્યો હતો. ઝારખંડની અનેક પેઢીઓ તેમના સંઘર્ષો વાર્તાઓની જેમ સાંભળીને મોટી થઈ છે.
પરંતુ આજે રાંચીના જયપાલ સિંહ મુંડા સ્ટેડિયમ અને માર્ગો પર એક વિચિત્ર વિરોધાભાસ જોવા મળી રહ્યો છે. વિદ્યાર્થીઓ શિબુ સોરેનના મોટા કટઆઉટ્સ આગળ માથું નમાવીને ન્યાયની ગુહાર લગાવી રહ્યા છે અને કહી રહ્યા છે: “ગુરુજી, તમે જે શુધ્ધ અને ભ્રષ્ટમુક્ત ઝારખંડનું સ્વપ્ન જોયું હતું, આજે તમારા જ પુત્રના શાસનમાં યુવાનોના ભવિષ્યનો વેપાર થઈ રહ્યો છે.”
આ સ્થિતિ દર્શાવે છે કે આંદોલનકારીઓએ પિતાના સંઘર્ષમય ભૂતકાળને પુત્રના વર્તમાન રાજકીય નિર્ણયોથી બિલકુલ અલગ કરી દીધો છે. તેઓ પિતાના નૈતિક કદનું સન્માન કરે છે, પરંતુ પુત્રની નીતિઓ અને વહીવટી નિષ્ફળતાઓ પર આકરા પ્રહારો કરી રહ્યા છે.
રાજકીય ઘમાસાણ અને ભવિષ્યનો માર્ગ
આ ઘટનાક્રમે ઝારખંડના રાજકારણમાં ભારે ગરમાવો લાવી દીધો છે. એક તરફ જ્યાં વિદ્યાર્થીઓ પર થયેલા લાઠીચાર્જની ચોમેર ટીકા થઈ રહી છે, તો બીજી તરફ વિપક્ષી પક્ષો પણ સરકારને ઘેરવાની કોઈ તક છોડી રહ્યા નથી. ભારતીય જનતા પાર્ટીના નેતાઓ અને રાજ્યના પૂર્વ મુખ્યમંત્રી બાબુલાલ મરાંડી જેવા દિગ્ગજોએ આ મામલે સરકાર સામે મોરચો માંડ્યો છે અને તમામ ભરતી પ્રક્રિયાઓની CBI તપાસની માંગ દોહરાવી છે.
રાષ્ટ્રીય સ્તરેથી પણ આ ઘટનાના પડઘા પડ્યા છે. રાજ્ય સરકારમાં સહયોગી પક્ષોના નેતાઓએ પણ યુવાનો પર થયેલા બળપ્રયોગ પ્રત્યે અસંતોષ વ્યક્ત કર્યો છે.
બીજી તરફ, મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેને પરિસ્થિતિને થાળે પાડવા માટે શાંતિ અને વાટાઘાટોની અપીલ કરી છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે દરેક સમસ્યાનો ઉકેલ સંવાદથી જ શક્ય છે, લાઠી કે બંદૂકથી નહીં. જોકે, વિદ્યાર્થીઓ હવે માત્ર આશ્વાસનોથી સંતોષ માનવા તૈયાર નથી.
ઝારખંડમાં ચાલી રહેલું આ આંદોલન માત્ર નોકરી કે પરીક્ષા રદ્દ કરાવવા પૂરતું મર્યાદિત નથી રહ્યું. પિતા શિબુ સોરેનની તસવીર હાથમાં લઈને માર્ગો પર ઉતરેલા યુવાનોએ હેમંત સોરેન સરકાર સામે મોટો નૈતિક પડકાર ઊભો કરી દીધો છે. આ ઘટના સાબિત કરે છે કે રાજકારણમાં વિરાસત મેળવવી સરળ છે, પરંતુ એ વિરાસતના મૂલ્યો પર ખરા ઊતરવું અત્યંત કઠિન છે.
હવે જોવાનું એ રહેશે કે મુખ્યમંત્રી હેમંત સોરેન પોતાના પિતાની વૈચારિક વિરાસત અને યુવાનોના વિશ્વાસને પુનઃસ્થાપિત કરવા માટે કયા કડક નિર્ણયો લે છે, કે પછી આ નૈતિક ધર્મસંકટ રાજ્યના રાજકારણમાં કોઈ નવો મોટો વળાંક લાવશે.
