કટ્ટર દુશ્મનાવટ છોડીને ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ કેમ આવ્યા એક પ્લેટફોર્મ પર?
વૈશ્વિક રાજકારણ અને આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધોના ઇતિહાસમાં એક અભૂતપૂર્વ અને ઐતિહાસિક વળાંક આવ્યો છે. મહિનાઓની તીવ્ર, ગુપ્ત અને જટિલ વાટાઘાટો પછી, આખરે વિશ્વના બે કટ્ટર પ્રતિદ્વંદ્વી દેશો – અમેરિકા અને ઈરાન – એક મહાસમજૂતી પર પહોંચી ગયા છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ અને ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને સત્તાવાર રીતે આ ઐતિહાસિક સમજૂતી જ્ઞાપન (MoU) પર હસ્તાક્ષર કર્યા છે. આ કરાર પર સહી થતાંની સાથે જ તે તાત્કાલિક અસરથી અમલમાં આવી ગયો છે, જે વૈશ્વિક સ્તરે ખાસ કરીને મધ્ય-પૂર્વ (મિડલ ઈસ્ટ) માં શાંતિ સ્થાપવા માટે એક મોટો માસ્ટરસ્ટ્રોક સાબિત થઈ શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેના સંબંધો હંમેશા તણાવપૂર્ણ રહ્યા છે, પરંતુ બુધવાર, ૧૭ જૂનના રોજ રાજદ્વારી દુનિયામાં એક નવો ઈતિહાસ રચાયો છે. યુએસ અને ઈરાની વરિષ્ઠ અધિકારીઓ દ્વારા આપવામાં આવેલી સત્તાવાર માહિતી અનુસાર, બંને દેશોના સર્વોચ્ચ નેતાઓએ મહિનાઓથી ચાલી રહેલી તંગદિલીનો અંત લાવવા માટે કરારની અંતિમ નકલો પર મંજૂરીની મહોર લગાવી દીધી છે.
ફ્રાન્સના શાહી મહેલમાં થઈ ઐતિહાસિક સહી
આ કરારની સૌથી રસપ્રદ અને નાટકીય બાબત તેના હસ્તાક્ષરની પદ્ધતિ રહી છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ફ્રાન્સના સુપ્રસિદ્ધ ‘પેલેસ ઓફ વર્સેલ્સ’ ખાતે ફ્રેન્ચ રાષ્ટ્રપતિ ઇમેન્યુઅલ મેક્રોન સાથે એક સત્તાવાર રાત્રિભોજન (ડિનર) દરમિયાન આ યુએસ-ઈરાન કરારની હાર્ડ કોપી પર સહી કરી હતી. આ હસ્તાક્ષરિત દસ્તાવેજોની પ્રમાણિત નકલો તુરંત જ ઈરાનની સરકાર અને આ સમગ્ર પ્રક્રિયામાં મધ્યસ્થી ભૂમિકા ભજવનારા મિત્ર દેશોને મોકલી આપવામાં આવી છે. આ પહેલાં, રવિવારે અમેરિકાના ઉપરાષ્ટ્રપતિ જેડી વાન્સ અને ઈરાનના મુખ્ય વાટાઘાટકાર મોહમ્મદ બાકર ગાલિબાફે ઇલેક્ટ્રોનિકલી (ડિજિટલ માધ્યમથી) આ પ્રસ્તાવ પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા, જેણે આ આખરી કરારનો પાયો નાખ્યો હતો.
તેલના વેચાણ અને સંપત્તિ પરથી પ્રતિબંધો હટશે
આ સમજૂતી બાદ ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બાઘાઈએ તેહરાન વતી પત્રકાર પરિષદમાં મહત્વના મુદ્દાઓ સ્પષ્ટ કર્યા હતા. ઈરાનની મુખ્ય માંગણી એવી છે કે તેના પર લાદવામાં આવેલા તમામ આર્થિક અને શિપિંગ પ્રતિબંધો હટવા જોઈએ. નવા કરાર મુજબ, ઈરાનને કોઈપણ પરિવહન, શિપિંગ કે વીમા અવરોધો વિના આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં પોતાનું ક્રૂડ ઓઈલ (તેલ) વેચવાની સંપૂર્ણ આઝાદી મળશે અને તેમાંથી થતી કમાણીનો તે પોતાના દેશના વિકાસ માટે સીધો ઉપયોગ કરી શકશે. વધુમાં, અમેરિકાએ પણ ઈરાનની વિદેશી બેંકોમાં જપ્ત થયેલી (ફ્રીઝ થયેલી) અબજો ડોલરની સ્થિર સંપત્તિ મુક્ત કરવા અને તેની ઍક્સેસ આપવા માટે સકારાત્મક પ્રતિબદ્ધતા વ્યક્ત કરી છે.
આગામી ૬૦ દિવસ માટે ‘સીઝફાયર’ અને જીનીવા બેઠક
સમજૂતી પર હસ્તાક્ષર ભલે થઈ ગયા હોય, પરંતુ આ કરારને જમીની સ્તરે મજબૂત કરવા માટે બંને દેશોના ટોચના રાજદ્વારીઓ શુક્રવારે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડના જીનીવા શહેરમાં એક હાઈ-લેવલ મીટિંગ કરવા જઈ રહ્યા છે. ઈરાની અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, આ બેઠકનો હેતુ નવેસરથી કોઈ કરાર કરવાનો નથી, પરંતુ થયેલી સમજૂતીના કડક અમલીકરણની સમીક્ષા કરવાનો છે. જો કે, આ બેઠકની આખરી રૂપરેખા આગામી થોડા કલાકોમાં સ્પષ્ટ થશે.
સૌથી મહત્વની શરત એ છે કે, કરારના સફળ અમલીકરણ માટે અમેરિકા અને ઈરાન આગામી ૬૦ દિવસ સુધી સંપૂર્ણ સંયમ જાળવશે. આ સમયગાળા દરમિયાન બંને પક્ષો કોઈપણ એવી રાજકીય, આર્થિક કે લશ્કરી કાર્યવાહીથી દૂર રહેશે, જેની આ શાંતિ પ્રક્રિયા પર નકારાત્મક કે પ્રતિકૂળ અસર પડે. વૈશ્વિક બજારના તજજ્ઞો માને છે કે જો આ કરાર લાંબો સમય ટકશે, તો આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેલના ભાવો સ્થિર થશે અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓનો કાયમી અંત આવશે.
