કેન્સરની દવાઓ પર ૭૦૦% સુધીનું પ્રીમિયમ વસૂલતી હોસ્પિટલો મુશ્કેલીમાં: સુપ્રીમ કોર્ટમાં સરકારનું મોટું નિવેદન
દેશની હોસ્પિટલોમાં દર્દીઓની લાચારીનો લાભ લઈને દવાઓ, મેડિકલ ઉપભોગ્ય વસ્તુઓ અને સર્જિકલ ઉપકરણો પર મહત્તમ રિટેલ કિંમત (MRP) કરતા અનેકગણો વધુ ચાર્જ વસૂલવામાં આવતો હોવાની ફરિયાદો લાંબા સમયથી ઉઠતી રહી છે. હવે કેન્દ્ર સરકારે પણ સુપ્રીમ કોર્ટમાં સત્તાવાર રીતે આ કડવી વાસ્તવિકતા સ્વીકારી લીધી છે.
રસાયણો અને ખાતર મંત્રાલય દ્વારા સર્વોચ્ચ અદાલતમાં એક મહત્વપૂર્ણ સોગંદનામું દાખલ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં સ્પષ્ટપણે જણાવવામાં આવ્યું છે કે હોસ્પિટલો અને રિટેલ ફાર્મસીઓની સરખામણીમાં દર્દીઓની સોદાબાજી કરવાની શક્તિ (Bargaining Power) અત્યંત નબળી હોય છે. સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને ખાતરી આપી છે કે તે આ ગેરવહીવટ અને અનિયમિતતાઓ પ્રત્યે સંપૂર્ણપણે સચેત છે અને તમામ હિસ્સેદારો સાથે ચર્ચા કર્યા બાદ યોગ્ય કાનૂની હસ્તક્ષેપ કરવા માટે ગંભીરતાથી વિચારણા કરી રહી છે.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં સરકારે શું રજૂ કર્યું સોગંદનામું?
ડો. સંજય કુલશ્રેષ્ઠ દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી એક જનહિત અરજીના જવાબમાં રસાયણો અને ખાતર મંત્રાલયે આ સોગંદનામું રજૂ કર્યું હતું. આ અરજીમાં નીતિ આયોગના અહેવાલ અને વર્ષ ૨૦૨૦ ના તત્કાલીન કેન્દ્રીય આરોગ્ય પ્રધાનના નિવેદનોનો હવાલો આપવામાં આવ્યો હતો.
સરકારે પોતાના સોગંદનામામાં સ્વીકાર્યું છે કે ભારતીય ફાર્માસ્યુટિકલ બજાર ભલે ખૂબ જ સ્પર્ધાત્મક હોય અને અહીં સામાન્ય રીતે દવાઓના ભાવ વિશ્વભરમાં સૌથી નીચા રહેતા હોય, પરંતુ આરોગ્યસંભાળ ક્ષેત્રે દર્દીઓની સ્થિતિ અલગ હોય છે. દર્દીઓ અને હોસ્પિટલો કે ફાર્માસ્યુટિકલ રિટેલર્સ વચ્ચે માહિતી અને સોદાબાજીની ક્ષમતામાં મોટું અંતર રહેલું છે, જેના કારણે બજારમાં અનેક પ્રકારની અનિયમિતતાઓ જોવા મળે છે. દેશમાં કંપનીઓ દ્વારા સસ્તી દવાઓનું ઉત્પાદન થવા છતાં હોસ્પિટલો દ્વારા દર્દીઓને તે જ દવાઓ માટે ઉત્પાદન ખર્ચ કરતાં અનેકગણી વધુ કિંમત ચૂકવવાની ફરજ પાડવામાં આવે છે.
કેન્સરની દવાઓ પર ૭૦૦% સુધીનું પ્રીમિયમ
અહેવાલો અને સરકારી આકલન મુજબ, હોસ્પિટલો અને મોટા સ્વાસ્થ્ય સંકુલો દ્વારા દર્દીઓને અપાતી સેવાઓમાં દવાઓ તથા કન્ઝ્યુમેબલ્સ પર ભારે નફો વસૂલવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ગંભીર બિમારીઓ જેવી કે કેન્સરની સારવારમાં વપરાતી જીવનરક્ષક દવાઓ પર હોસ્પિટલો દ્વારા ૭૦૦ ટકા સુધીનું પ્રીમિયમ વસૂલવામાં આવતું હોવાના આઘાતજનક વિષયો સામે આવ્યા છે.
દર્દીઓ પાસે પોતાની બીમારીની લાચારીના કારણે દવાઓના વિકલ્પો, તેની સાચી કિંમતો અને ગુણવત્તા વિશે મર્યાદિત માહિતી હોય છે. આ જ કારણ છે કે હોસ્પિટલો પોતાના પ્રિસ્ક્રિપ્શન અને બિલિંગ માળખામાં દર્દીઓ પાસેથી મનસ્વી રીતે નાણાં વસૂલે છે, જેને રોકવા માટે સરકારી હસ્તક્ષેપ અત્યંત અનિવાર્ય બની ગયો છે.
ભાવ નિયંત્રણ શા માટે જરૂરી છે?
સામાન્ય રીતે અર્થશાસ્ત્રના નિયમો મુજબ જ્યાં પૂરતી બજાર સ્પર્ધા હોય ત્યાં કિંમતો નિયંત્રિત કરવાની જરૂર ન હોવી જોઈએ. આ અંગે સ્પષ્ટતા કરતા મંત્રાલયે જણાવ્યું હતું કે ફાર્માસ્યુટિકલ માર્કેટમાં સ્પર્ધા હોવા છતાં, હેલ્થકેર સેક્ટરની સંવેદનશીલતા અલગ છે. એક તરફ પીડિત દર્દીઓ છે જેઓ બીમારી સામે લડી રહ્યા છે, તો બીજી તરફ હોસ્પિટલો, મોટી ફાર્મસીઓ અને કોર્પોરેટ હેલ્થ ચેઇન્સ છે. આ અસંતુલનને કારણે બજારના નિયમો દર્દીઓ માટે અનુકૂળ રહેતા નથી.
આ અસમાનતાને દૂર કરવા અને સામાન્ય નાગરિકોને આર્થિક શોષણથી બચાવવા માટે દવાઓ અને તબીબી ઉપભોગ્ય વસ્તુઓના ભાવ પર નિયમન (Regulation) રાખવું સરકારની નૈતિક અને કાનૂની ફરજ બની જાય છે.
ભાવ નિયંત્રણ માટે સરકારે અત્યાર સુધી કયા પગલાં લીધાં?
અદાલતને માહિતી આપતા સરકારે જણાવ્યું હતું કે દવાઓના વધતા જતા ભરોસા અને કિંમતોને અંકુશમાં રાખવા માટે સરકારી સ્તરે સતત પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. અત્યાર સુધીમાં દેશભરમાં કુલ ૯૩૫ પ્રિસ્ક્રાઇબ કરેલી ડ્રગ ફોર્મ્યુલેશન માટે ટોચમર્યાદા કિંમતો (Ceiling Prices) નક્કી કરવામાં આવી છે.
આ ઉપરાંત, સામાન્ય જનતાને સસ્તા વિકલ્પો મળી રહે તે માટે ૩,૮૮૧ નવી દવાઓ માટે છૂટક કિંમતો પણ નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે. કેન્દ્ર સરકારે વિશ્વાસ વ્યક્ત કર્યો છે કે સુપ્રીમ કોર્ટના માર્ગદર્શન અને આગામી નીતિગત નિર્ણયો દ્વારા દર્દીઓનું આર્થિક શોષણ અટકાવવામાં મોટી સફળતા મળશે.
