પેઇનકિલર્સ કેવી રીતે કામ કરે છે: ગોળી ગળ્યા પછી મગજ સુધી પહોંચતા ‘પીડાના સંકેતો’ કેવી રીતે અટકે છે?
દુખાવો એ હકીકતમાં શરીરની એક સુરક્ષા પ્રણાલી છે. તે એક એલાર્મ જેવું છે જે મગજને કહે છે કે શરીરમાં કંઈક ખોટું થઈ રહ્યું છે. પરંતુ જ્યારે આ એલાર્મ અસહ્ય બની જાય, ત્યારે આપણે પેઇનકિલર્સનો આશરો લઈએ છીએ. ન્યુરોલોજીસ્ટ અને એનેસ્થેસિયોલોજિસ્ટના મતે, આ દવાઓ દુખાવાના મૂળ પર નહીં, પણ મગજ સુધી પહોંચતા તેના રસ્તા પર પ્રહાર કરે છે.
૧. પીડાનો ઉદ્ભવ અને મગજનું કનેક્શન
જ્યારે આપણને ઈજા થાય છે, ત્યારે તે સ્થાને રહેલા વિશિષ્ટ કોષો ‘પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન’ (Prostaglandins) નામના રસાયણો મુક્ત કરે છે. આ રસાયણો ચેતાતંતુઓને ઉત્તેજિત કરે છે, જે તરત જ મગજને વીજળીની ગતિએ સંદેશ મોકલે છે. મગજ આ સંદેશને ‘દુખાવા’ તરીકે ઓળખે છે. પેઇનકિલર્સનું મુખ્ય કામ આ સંદેશાવાહક રસાયણોના ઉત્પાદનને અટકાવવાનું છે.
૨. દવા કેવી રીતે રસ્તો શોધે છે?
ઘણા લોકોને લાગે છે કે પેઇનકિલર સીધી દુખાવાવાળી જગ્યાએ પહોંચે છે, પરંતુ એવું નથી. જ્યારે તમે ગોળી ગળો છો, ત્યારે તે પેટમાં ઓગળીને લોહીમાં ભળે છે. હૃદય આ લોહીને આખા શરીરમાં પંપ કરે છે. લોહીમાં ભળેલી દવા આખા શરીરમાં ફરે છે, પરંતુ તે માત્ર ત્યાં જ પ્રતિક્રિયા આપે છે જ્યાં ઈજાને કારણે ‘COX એન્ઝાઇમ’ સક્રિય હોય છે. આમ, તે આખા શરીરમાં હોવા છતાં અસર માત્ર ત્યાં જ કરે છે જ્યાં જરૂર હોય છે.
૩. કેટલી ઝડપથી કામ કરે છે?
દવાની અસર તેની બનાવટ પર આધાર રાખે છે:
-
ડિસ્પરિબલ (પાણીમાં ઓગળતી) ગોળીઓ: ૧૫ થી ૨૦ મિનિટમાં અસર શરૂ કરે છે.
-
સામાન્ય ટેબ્લેટ: ૩૦ થી ૬૦ મિનિટનો સમય લે છે કારણ કે તેને પેટમાં ઓગળીને લોહીમાં ભળતા સમય લાગે છે.
-
જેલ અથવા સ્પ્રે: તે સ્થાનિક સ્તરે ચામડી દ્વારા શોષાય છે અને સ્નાયુઓના દુખાવામાં વધુ ઝડપી (૫-૧૦ મિનિટ) રાહત આપે છે.
૪. વિવિધ પ્રકારની પેઇનકિલર્સ
વિજ્ઞાનની દૃષ્ટિએ પેઇનકિલર્સ મુખ્યત્વે બે પ્રકારની હોય છે:
-
NSAIDs (જેમ કે આઇબુપ્રોફેન, એસ્પિરિન): તે બળતરા ઘટાડે છે અને પ્રોસ્ટાગ્લાન્ડિન બનાવતા એન્ઝાઇમને બ્લોક કરે છે.
-
ઓપિયોઇડ્સ (Opioids): આ શક્તિશાળી દવાઓ સીધી સેન્ટ્રલ નર્વસ સિસ્ટમ પર કામ કરે છે. તે મગજમાં પીડાના સ્વીકારનારા કેન્દ્રોને જ સુપ્ત કરી દે છે, જેથી વ્યક્તિને દુખાવાનો અહેસાસ થતો નથી.
૫. વધુ પડતા ઉપયોગના જોખમો
પેઇનકિલર્સ તાત્કાલિક રાહત આપે છે, પરંતુ તેનો લાંબો સમયનો ઉપયોગ જોખમી છે. તે પેટમાં અલ્સર, કિડનીને નુકસાન અથવા લિવરની સમસ્યાઓ નોંતરી શકે છે. નિષ્ણાતો કહે છે કે “દવા લેવાથી દુખાવો દબાય છે, મટતો નથી.” તેથી, જો દુખાવો સતત રહેતો હોય, તો દવા ગળવાને બદલે ડોક્ટર પાસે જઈને મૂળ કારણની તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.
આગલી વખતે જ્યારે તમે પેઇનકિલર લો, ત્યારે યાદ રાખજો કે તે તમારા શરીરના આંતરિક સંદેશાવ્યવહારને થોડીવાર માટે શાંત કરી રહી છે. કુદરતી રીતે દુખાવો ઓછો કરવા માટે પૂરતો આરામ અને પાણી પણ એટલા જ જરૂરી છે.
