હૃદયની નળીઓમાં બ્લોકેજ? ગભરાશો નહીં, જાણો કેવી રીતે થાય છે એન્જીયોપ્લાસ્ટી સર્જરી
આજના સમયમાં હૃદયરોગ એક ગંભીર સમસ્યા બની ગઈ છે. જ્યારે હૃદય સુધી લોહી પહોંચાડતી નળીઓ (ધમનીઓ) માં અવરોધ કે બ્લોકેજ આવે છે, ત્યારે તેને ‘કોરોનરી આર્ટરી ડિસીઝ’ કહેવામાં આવે છે. આ બ્લોકેજને કારણે હૃદયને પૂરતો ઓક્સિજન મળતો નથી, જે હાર્ટ એટેકનું કારણ બની શકે છે. આ પરિસ્થિતિમાં ‘એન્જીયોપ્લાસ્ટી’ અથવા સ્ટેન્ટ સર્જરી એક આશીર્વાદ સમાન સાબિત થાય છે. તે શરીર પર બહુ મોટો ચીરો પાડ્યા વગર નળીઓને ખોલવાની એક આધુનિક પ્રક્રિયા છે. ચાલો જાણીએ આ સર્જરી વિશેની દરેક નાની-મોટી વિગત.
એન્જીયોપ્લાસ્ટી અથવા સ્ટેન્ટ સર્જરી શું છે?
એન્જીયોપ્લાસ્ટી, જેને ટેકનિકલ ભાષામાં ‘પરક્યુટેનિયસ કોરોનરી ઇન્ટરવેન્શન’ (PCI) કહેવામાં આવે છે, તે એક મેડિકલ પ્રોસિજર છે જે હૃદયની બ્લોક થયેલી ધમનીઓને ફરીથી ખોલવા માટે કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં ડૉક્ટર સાથળ અથવા હાથની નસ વાટે એક પાતળી નળી (કેથેટર) હૃદય સુધી પહોંચાડે છે. આ નળીના છેડે એક નાનકડું બલૂન હોય છે, જેને બ્લોકેજવાળી જગ્યાએ ફૂલાવવામાં આવે છે જેથી નળી પહોળી થાય. ત્યારબાદ ત્યાં એક ઝીણી જાળી જેવું સાધન મૂકવામાં આવે છે, જેને ‘સ્ટેન્ટ’ કહેવામાં આવે છે. આ સ્ટેન્ટ નળીને ભવિષ્યમાં ફરીથી સંકોચાતી અટકાવે છે અને લોહીનો પ્રવાહ સુરક્ષિત રાખે છે.
સ્ટેન્ટની જરૂર ક્યારે પડે છે? અને બ્લોકેજનું પ્રમાણ કેટલું હોવું જોઈએ?
દરેક બ્લોકેજમાં સ્ટેન્ટની જરૂર હોતી નથી. સામાન્ય રીતે જ્યારે દર્દીને છાતીમાં સતત દુખાવો (Angina) થતો હોય, શ્વાસ ચડતો હોય અથવા જો ડોક્ટરને લાગે કે હાર્ટ એટેક આવવાની શક્યતા છે, ત્યારે સ્ટેન્ટની સલાહ આપવામાં આવે છે. બ્લોકેજની ટકાવારીની વાત કરીએ તો, સામાન્ય રીતે જો ધમનીમાં 70% થી વધુ બ્લોકેજ હોય અને તે લોહીના પ્રવાહમાં નોંધપાત્ર અવરોધ ઊભો કરતું હોય, ત્યારે એન્જીયોપ્લાસ્ટી સફળ માનવામાં આવે છે અને તેની જરૂર પડે છે. જો બ્લોકેજ ઓછું હોય, તો ઘણીવાર દવાઓ અને જીવનશૈલીમાં ફેરફાર દ્વારા પણ તેને કંટ્રોલ કરી શકાય છે.
સ્ટેન્ટના પ્રકારો અને તેના ફાયદા
બજારમાં મુખ્યત્વે બે પ્રકારના સ્ટેન્ટ વપરાય છે:
-
બેર મેટલ સ્ટેન્ટ (Bare-Metal Stents): આ સાદા સ્ટેનલેસ સ્ટીલ કે કોબાલ્ટના બનેલા હોય છે.
-
ડ્રગ-ઈલ્યુટિંગ સ્ટેન્ટ (Drug-Eluting Stents – DES): આ સ્ટેન્ટ પર ખાસ દવાઓનું આવરણ હોય છે, જે નળીને ફરીથી બ્લોક થતી અટકાવે છે. અત્યારે મોટાભાગે આ જ સ્ટેન્ટનો ઉપયોગ થાય છે કારણ કે તેનો સફળતાનો દર ઘણો ઊંચો છે.
એન્જીયોપ્લાસ્ટીના ફાયદા ઘણા છે. તે હાર્ટ એટેક દરમિયાન જીવ બચાવી શકે છે, છાતીના દુખાવામાં તાત્કાલિક રાહત આપે છે અને દર્દીને બાયપાસ સર્જરી જેવા મોટા ઓપરેશનથી બચાવે છે.
સર્જરી પહેલાની તૈયારી અને મહત્વના પગલાં
એન્જીયોપ્લાસ્ટી પહેલા ડૉક્ટર તમારી કેટલીક તપાસ કરે છે, જેમાં બ્લડ ટેસ્ટ, ECG અને એન્જીયોધ્રાફી મુખ્ય છે. ઓપરેશનના 6 થી 8 કલાક પહેલા કંઈપણ ખાવા-પીવાની મનાઈ હોય છે. તમારે તમારા ડૉક્ટરને જણાવવું જોઈએ કે તમે કઈ દવાઓ લો છો, ખાસ કરીને જો તમે ડાયાબિટીસ કે કિડનીની તકલીફ માટે કોઈ દવા લેતા હોવ. હૉસ્પિટલમાં દાખલ થયા પછી, જે ભાગમાંથી કેથેટર નાખવાનું છે ત્યાંની સાફ-સફાઈ કરવામાં આવે છે અને તમને હળવું એનેસ્થેસિયા આપવામાં આવે છે જેથી તમને દુખાવો ન થાય.
સર્જરી પછીની સંભાળ અને આડઅસરો
સર્જરી પછી દર્દીને એક દિવસ હૉસ્પિટલમાં ઓબ્ઝર્વેશન હેઠળ રાખવામાં આવે છે. રિકવરી ઝડપી બને તે માટે નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે:
-
આરામ: શરૂઆતના થોડા દિવસો ભારે વજન ઉપાડવું નહીં કે વધુ શારીરિક શ્રમ કરવો નહીં.
-
પાણીનું સેવન: પુષ્કળ પાણી પીવું જેથી પ્રોસિજર દરમિયાન વપરાયેલું કોન્ટ્રાસ્ટ ડાઈ (ડાય) પેશાબ વાટે શરીરની બહાર નીકળી જાય.
-
ઝખમની તપાસ: જ્યાંથી નળી નાખવામાં આવી હતી તે જગ્યાએ સોજો કે લાલશ ન આવે તેનું ધ્યાન રાખવું.
આડઅસરોની વાત કરીએ તો, ભાગ્યે જ લોહી નીકળવું, ઈન્ફેક્શન કે સ્ટેન્ટમાં લોહી ગંઠાઈ જવાની સમસ્યા થઈ શકે છે. જો છાતીમાં ફરી દુખાવો થાય અથવા ચક્કર આવે, તો તરત જ ડૉક્ટરનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
દવાઓ અને સર્જરી પછીનું જીવન
એન્જીયોપ્લાસ્ટી પછી જીવનભર અથવા લાંબા સમય સુધી ‘બ્લડ થીનર’ (લોહી પાતળું કરવાની દવાઓ) લેવી અનિવાર્ય છે. આ દવાઓ સ્ટેન્ટમાં બ્લડ ક્લોટ થતા અટકાવે છે. દવાઓ ક્યારેય ડૉક્ટરની સલાહ વગર બંધ ન કરવી.
સર્જરી પછીનું જીવન સામાન્ય હોઈ શકે છે, પણ તમારે તમારી જીવનશૈલી બદલવી પડશે. હેલ્ધી ડાયટ (ઓછું તેલ અને મીઠું), નિયમિત ચાલવું, તણાવ મુક્ત રહેવું અને ધૂમ્રપાન કે આલ્કોહોલથી દૂર રહેવું ખૂબ જ જરૂરી છે. સ્ટેન્ટ નળીને ખુલ્લી રાખે છે, પણ તે નવા બ્લોકેજને થતા અટકાવી શકતું નથી; તે કામ માત્ર તમારી સારી આદતો જ કરી શકે છે.
