કેટલો અવાજ માનવ કાન સહન કરી શકે છે? 85 ડેસિબલથી વધે છે જોખમ, જાણો ક્યારે થઈ શકે છે ગંભીર નુકસાન
આજના સમયમાં આપણે સતત અવાજોથી ઘેરાયેલા રહીએ છીએ. રસ્તા પર વાહનોના હોર્ન, લગ્ન પ્રસંગોમાં ડીજે, લાઉડસ્પીકર, ફટાકડા અને હેડફોનમાં ઊંચા અવાજે સંગીત સાંભળવાની આદત આપણા કાનના સ્વાસ્થ્યને અસર કરી શકે છે. ઘણી વખત આપણે અવાજને મનોરંજનનો ભાગ માનીને અવગણીએ છીએ, પરંતુ તેની તીવ્રતા અને સંપર્કમાં રહેવાનો સમય બંને મહત્વપૂર્ણ છે.
અવાજ કેટલો મોટો છે તે માપવા માટે ડેસિબલ (dB) એકમનો ઉપયોગ થાય છે. સામાન્ય વાતચીતથી લઈને વિમાનના ગર્જન સુધીના અવાજની તીવ્રતા અલગ-અલગ હોય છે. સતત ઊંચા અવાજમાં રહેવાથી સાંભળવાની ક્ષમતા ઘટી શકે છે અને કેટલીક પરિસ્થિતિમાં નુકસાન કાયમી પણ બની શકે છે. તો ચાલો જાણીએ કે કયા સ્તરનો અવાજ કાન માટે જોખમી છે અને તેનાથી બચવા શું કરવું જોઈએ.
ડેસિબલ શું છે અને કેટલો અવાજ સામાન્ય ગણાય?
ડેસિબલ એ અવાજનું સ્તર દર્શાવતું માપ છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને આરોગ્ય નિષ્ણાતોની માર્ગદર્શિકા મુજબ, અવાજની અસર માત્ર તેની તીવ્રતા પર નહીં, પરંતુ વ્યક્તિ કેટલો સમય તે અવાજના સંપર્કમાં રહે છે તેના પર પણ આધાર રાખે છે.
ધીમો અવાજ, જેમ કે ફૂસફૂસાટ, આશરે 30 ડેસિબલનો હોઈ શકે છે. સામાન્ય વાતચીતનો અવાજ લગભગ 60 ડેસિબલ હોય છે. આશરે 70 ડેસિબલ અથવા તેનાથી ઓછા સ્તરે લાંબા સમય સુધી રહેવાથી સામાન્ય રીતે સાંભળવાની ક્ષમતાને નુકસાન થવાનું જોખમ ઓછું હોય છે.
પરંતુ અવાજ 85 ડેસિબલ કે તેથી વધુ થાય અને લાંબા સમય સુધી તેના સંપર્કમાં રહેવું પડે, તો કાનને નુકસાન થવાની શક્યતા વધે છે. એટલે માત્ર અવાજ કેટલો મોટો છે તે જ નહીં, પરંતુ તેની વચ્ચે કેટલો સમય પસાર કરીએ છીએ તે પણ ધ્યાનમાં રાખવું જરૂરી છે.
85થી 100 ડેસિબલનો અવાજ કેટલો જોખમી?
ભારે ટ્રાફિક, મોટરસાઇકલ, મશીનરી અને ઊંચા અવાજે વગાડવામાં આવતા સંગીતમાં અવાજનું સ્તર 85 ડેસિબલથી ઉપર જઈ શકે છે. આવી જગ્યાએ લાંબા સમય સુધી રહેવાથી કાનની અંદરના સંવેદનશીલ કોષોને નુકસાન થઈ શકે છે.
આશરે 100 ડેસિબલના અવાજમાં જોખમ વધુ ઝડપથી વધી શકે છે. અમેરિકાની નેશનલ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઑન ડેફનેસ એન્ડ અધર કમ્યુનિકેશન ડિસઓર્ડર્સ (NIDCD) મુજબ, 100 ડેસિબલના અવાજમાં આશરે 14 મિનિટ જેટલો સંપર્ક પણ સાંભળવાની ક્ષમતાને નુકસાન પહોંચાડે તેવી સ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. આ સમય દરેક પરિસ્થિતિમાં એકસરખો લાગુ પડતો નથી; અવાજનું વાસ્તવિક સ્તર અને સંપર્કની સ્થિતિ પણ મહત્વ ધરાવે છે.
120થી 150 ડેસિબલ: કાન માટે ગંભીર ચેતવણી
120 ડેસિબલની આસપાસનો અવાજ અત્યંત તીવ્ર હોય છે. સાયરન નજીકથી સાંભળવો, મોટા ઔદ્યોગિક સાધનોનો અવાજ અથવા જોરદાર ફટાકડાનો ધડાકો કાન માટે જોખમી બની શકે છે. આવા અવાજથી કાનમાં દુખાવો, ગણગણાટ અથવા થોડા સમય માટે સાંભળવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.
140થી 150 ડેસિબલના અત્યંત તીવ્ર અવાજથી કાનના પડદા અથવા કાનની અંદરના ભાગને ગંભીર નુકસાન થવાની શક્યતા રહે છે. ઉદાહરણ તરીકે, નજીકમાં થતો મોટો ધડાકો સાંભળવાની ક્ષમતાને અચાનક અને કાયમી રીતે અસર કરી શકે છે. તેથી ફટાકડા ફોડતી વખતે અથવા ધડાકાવાળા સ્થળે ઊભા રહેતી વખતે અંતર જાળવવું જરૂરી છે.
કેટલા ડેસિબલનો અવાજ જીવલેણ બની શકે?
કેટલાક અહેવાલોમાં 200થી 210 ડેસિબલથી વધુ અવાજને જીવલેણ ગણાવવાની વાત કરવામાં આવે છે. જોકે, માનવ શરીર માટે મૃત્યુનું કારણ બને એવો કોઈ એક નિશ્ચિત ડેસિબલ આંકડો નક્કી કરવો યોગ્ય નથી. આટલી તીવ્રતાના સ્તરે અવાજના બદલે અત્યંત ઊંચા દબાણવાળી ધ્વનિ-લહેર અથવા શૉકવેવની અસર મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વિસ્ફોટ જેવી ઘટનામાં કાન ઉપરાંત ફેફસાં અને શરીરના અન્ય અંગોને પણ ગંભીર ઈજા થઈ શકે છે.
એટલે રોજિંદા જીવનમાં સૌથી મહત્વની ચિંતા કોઈ ચોક્કસ “મૃત્યુના ડેસિબલ” કરતાં સાંભળવાની ક્ષમતાને થતા નુકસાનથી બચવાની છે. 85 ડેસિબલથી ઉપરના અવાજનો લાંબો સંપર્ક પણ જોખમી બની શકે છે.
કાનને નુકસાનથી કેવી રીતે બચાવશો?
કાનનું રક્ષણ કરવા માટે કેટલાક સરળ ઉપાયો અપનાવી શકાય છે:
- હેડફોનમાં સંગીતનો અવાજ ઓછો રાખો અને લાંબા સમય સુધી સતત સાંભળવાનું ટાળો.
- ડીજે, ફટાકડા અથવા ભારે મશીનરીવાળી જગ્યાએ શક્ય હોય તેટલું અંતર જાળવો.
- વધુ અવાજવાળા કામ દરમિયાન યોગ્ય ઇયરપ્લગ અથવા કાનને ઢાંકતા રક્ષણાત્મક સાધનોનો ઉપયોગ કરો.
- કાનમાં સતત ગણગણાટ રહે, અવાજ ધીમો સંભળાય અથવા અચાનક સાંભળવામાં ઘટાડો થાય તો તબીબી સલાહ લો.
