નેપાળનો ઐતિહાસિક નિર્ણય: રાજદૂતોની નિમણૂક માટે મંગાવવામાં આવી અરજીઓ, ભારત સહિત ૧૭ દેશોમાં જગ્યાઓ ખાલી
વૈશ્વિક કૂટનીતિ અને સરકારી વહીવટની પરંપરાગત શૈલીને બદલી નાખતો એક અત્યંત ચોંકાવનારો અને પ્રશંસનીય નિર્ણય નેપાળમાંથી સામે આવ્યો છે. નેપાળની સરકારે દેશના ઇતિહાસમાં પ્રથમ વખત એક એવો કદમ ઉઠાવ્યો છે, જેની ચર્ચા હવે સમગ્ર દક્ષિણ એશિયામાં થઈ રહી છે. નેપાળના વિદેશ મંત્રાલયે એક સત્તાવાર જાહેરનામું (Notification) બહાર પાડીને વિશ્વના વિવિધ દેશોમાં રાજદૂત (Ambassador) તરીકે નિયુક્ત થવા માટે લાયક નાગરિકો પાસેથી સીધી અરજીઓ અને સૂચનો મંગાવ્યા છે.
નેપાળના ઇતિહાસમાં આ પહેલી ઘટના છે જ્યારે રાજદૂત જેવા અત્યંત પ્રતિષ્ઠિત અને સંવેદનશીલ પદ માટે સામાન્ય જનતા અને નિષ્ણાતો માટે દરવાજા ખોલી દેવામાં આવ્યા હોય. આ નિર્ણયની પાછળ કાઠમંડુના લોકપ્રિય નેતા બાલેન શાહની રાજકીય વિચારધારા અને વહીવટી પારદર્શિતાનો મોટો પ્રભાવ હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે. આ જાહેરનામા બાદ નેપાળના બૌદ્ધિક વર્ગમાં એક નવી ચર્ચાએ જોર પકડ્યું છે કે શું રાજદૂતોની નિમણૂક ખુલ્લી સ્પર્ધાત્મક પ્રક્રિયા દ્વારા થવી જોઈએ કે પછી તે માત્ર અનુભવી રાજદ્વારીઓ માટે જ અનામત રાખવી જોઈએ?
ભારત, ચીન અને અમેરિકા સહિત ૧૭ દેશોમાં જગ્યાઓ ખાલી
નેપાળ સરકાર દ્વારા આ ક્રાંતિકારી પગલું એવા સમયે ઉઠાવવામાં આવ્યું છે જ્યારે વિશ્વના કમ સે કમ ૧૭ મહત્વના દેશોમાં નેપાળના દૂતાવાસોમાં રાજદૂતોના પદ લાંબા સમયથી ખાલી પડ્યા છે. આ દેશોની યાદીમાં ભારત, ચીન, અમેરિકા અને બ્રિટન જેવા મહાસત્તા અને વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ દેશો સામેલ છે.
આ ઉપરાંત, આગામી ઓગસ્ટ મહિનાના અંત સુધીમાં અન્ય ૭ દેશોના મિશનમાં પણ વર્તમાન રાજદૂતોનો કાર્યકાળ સમાપ્ત થઈ રહ્યો છે, જેના કારણે ખાલી પદોની કુલ સંખ્યા વધીને ૨૪ થઈ જશે. વિદેશ મંત્રાલયે અરજી કરવા માટેની છેલ્લી તારીખ ૫ જૂન, ૨૦૨૬ નક્કી કરી છે. જો કે, પ્રારંભિક જાહેરનામામાં કયા દેશ માટે કઈ લાયકાતની જરૂર છે તેની યાદી અપાઈ હતી, પરંતુ પાછળથી મંત્રાલયે તે પેજ હટાવી દીધું હતું અને હવે સામાન્ય લાયકાતના આધારે અરજીઓ સ્વીકારવામાં આવી રહી છે.
સામાન્ય નાગરિકો અને વિષય નિષ્ણાતો પણ કરી શકશે અરજી
નવા નિયમ અને જાહેરનામા અનુસાર, હવે માત્ર સરકારી વહીવટી સેવા (Civil Services) ના અધિકારીઓ જ નહીં, પરંતુ નેપાળના સામાન્ય નાગરિકો અને પોતપોતાના ક્ષેત્રના અગ્રણી નિષ્ણાતો પણ રાજદૂત બનવા માટે ખુદ ઉમેદવારી નોંધાવી શકે છે. આ માટે લાયક ઉમેદવારોએ વિદેશ મંત્રાલયના સત્તાવાર ઈમેલ આઈડી પર પોતાનો બાયોડેટા અને જરૂરી દસ્તાવેજો મોકલવાના રહેશે. આ નિર્ણયથી નેપાળી રાજકારણમાં ચાલતો સગાવાદ અને રાજકીય વગના આધારે થતી નિમણૂકો પર મોટો અંકુશ આવશે તેમ માનવામાં આવે છે.
કોણ કરી શકે છે અરજી? (ઉમેદવાર માટેની અનિવાર્ય શરતો)
વિદેશ મંત્રાલય દ્વારા જારી કરાયેલા નિયમો અનુસાર, રાજદૂતના પદ માટે અરજી કરનાર વ્યક્તિમાં નીચે મુજબની મૂળભૂત શરતો હોવી અનિવાર્ય છે:
ઉમેદવાર મૂળ નેપાળનો નાગરિક હોવો જોઈએ અને તેની ઉંમર ઓછામાં ઓછી ૩૫ વર્ષ હોવી જોઈએ.
ભૂતકાળમાં ઉમેદવારને કોઈ પણ સરકારી કે જાહેર ક્ષેત્રની સેવામાંથી બરતરફ (Dismiss) કરાયેલો ન હોવો જોઈએ.
ભવિષ્યની કોઈ પણ સરકારી નોકરી માટે તેને કાનૂની રીતે અયોગ્ય જાહેર કરાયો ન હોવો જોઈએ.
સૌથી મહત્વની શરત એ છે કે ઉમેદવાર પાસે અન્ય કોઈ પણ દેશની કાયમી કે અસ્થાયી નાગરિકતા (જેમ કે PR, ગ્રીન કાર્ડ અથવા ઇમિગ્રેશન લાભ) હોવી જોઈએ નહીં.
ઉમેદવાર કોર્ટ દ્વારા ભ્રષ્ટાચાર અથવા નૈતિક અધઃપતન (Moral Turpitude) સાથે જોડાયેલા કોઈ પણ ગુનામાં દોષિત ઠરેલો ન હોવો જોઈએ.
શૈક્ષણિક લાયકાત અને અનુભવના આકરા માપદંડ
આ પદ માટે ભલે સામાન્ય નાગરિકો પાસેથી અરજીઓ મંગાવવામાં આવી હોય, પરંતુ તેની શૈક્ષણિક અને વ્યાવસાયિક યોગ્યતાના માપદંડ અત્યંત કડક રાખવામાં આવ્યા છે જેથી યોગ્ય વ્યક્તિની જ પસંદગી થાય:
૧. ઉચ્ચ શૈક્ષણિક ડિગ્રી: ઉમેદવાર પાસે આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો (International Relations), રાજકીય વિજ્ઞાન (Political Science), કાયદો (Law), અર્થશાસ્ત્ર (Economics), અથવા લોક પ્રશાસન (Public Administration) જેવા વિષયોમાં માસ્ટર્સ (અનુસ્નાતક) કે તેનાથી ઉપરની પીએચ.ડી. જેવી ડિગ્રી હોવી આવશ્યક છે. આ ઉપરાંત કૂટનીતિ, આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અથવા બહુપક્ષીય વાટાઘાટોમાં વિશેષ તાલીમ કે પ્રમાણપત્ર મેળવ્યું હોય તેને પ્રાથમિકતા અપાશે.
૨. સંશોધન કાર્ય: નેપાળની વિદેશ નીતિ સંબંધિત વિષયો પર ઉમેદવારના શૈક્ષણિક પેપર્સ પ્રકાશિત થયા હોય, કોઈ મોટું રિસર્ચ વર્ક કર્યું હોય કે પુસ્તક લખ્યું હોય, તો તેને વધારાના લાભ (Additional Advantage) તરીકે ગણવામાં આવશે.
૩. નેતૃત્વનો અનુભવ: ઉમેદવાર પાસે રાષ્ટ્રીય કે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે વરિષ્ઠ સરકારી પદ, રાજદ્વારી મિશન, મોટા કોર્પોરેટ હાઉસ, આંતરરાષ્ટ્રીય બિન-સરકારી સંસ્થાઓ (NGOs) અથવા જાહેર સેવા સંગઠનોમાં ટોચના નેતૃત્વના પદ પર કામ કરવાનો પૂરતો અને સફળ અનુભવ હોવો જોઈએ.
૪. વાટાઘાટોનો ટ્રેક રેકોર્ડ: દ્વિપક્ષીય કે બહુપક્ષીય આંતરરાષ્ટ્રીય વાટાઘાટો, વૈશ્વિક સંધિઓનું નિર્માણ અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની માળખાને સમજવાનો અને તેમાં દેશનું પ્રતિનિધિત્વ કરવાનો ઉમેદવાર પાસે સાબિત થયેલો ટ્રેક રેકોર્ડ હોવો જરૂરી છે.
નેપાળ સરકારના આ પ્રયોગ પર અત્યારે સમગ્ર વિશ્વની નજર છે. જો આ પ્રયોગ સફળ રહેશે, તો ભવિષ્યમાં અન્ય લોકશાહી દેશો પણ પોતાના રાજદૂતોની પસંદગી પ્રક્રિયામાં આ પ્રકારની પારદર્શિતા લાવવા માટે પ્રેરિત થઈ શકે છે.
