પરમાણુ કરાર પહેલાં જ ભભૂકી વૈશ્વિક આગ: ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પની સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટથી તેહરાનથી વોશિંગ્ટન સુધી હલચલ
પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિ સ્થાપવાના પ્રયાસો વચ્ચે વૈશ્વિક રાજકારણના સૌથી મોટા સમાચાર સામે આવ્યા છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનના સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium) અને પરમાણુ કાર્યક્રમ અંગે એક અત્યંત આક્રમક અને ચોંકાવનારી જાહેરાત કરી છે. ટ્રમ્પે ઈરાનને સ્પષ્ટ શબ્દોમાં અલ્ટીમેટમ આપતા જણાવ્યું છે કે, ઈરાન પાસે રહેલી તમામ પરમાણુ સામગ્રી (પરમાણુ ધૂળ) કાં તો તાત્કાલિક સંપૂર્ણ વિનાશ માટે યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સને સોંપી દેવામાં આવે, અથવા તો તેનાથી પણ સારો રસ્તો એ છે કે ઈસ્લામિક રિપબ્લિક ઓફ ઈરાન અમેરિકા સાથે સહયોગ કરીને પોતાના જ દેશમાં તે જગ્યા પર જ તેનો સંપૂર્ણ નાશ કરે. ટ્રમ્પના આ આકરા વલણ સામે ઈરાને વળતો પ્રહાર કરતા કહ્યું છે કે, અમેરિકા સાથે તાત્કાલિક કોઈ કરાર થવાની સંભાવના ઘણી ઓછી છે.
ટ્રુથ સોશિયલ પરથી ટ્રમ્પની ગર્જના અને આંતરરાષ્ટ્રીય દેખરેખની માંગ
પોતાના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ (Truth Social) પર લખેલી એક સત્તાવાર પોસ્ટમાં ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે વૈશ્વિક સુરક્ષાનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ કર્યું કે આ પરમાણુ સામગ્રીના નિકાલની સમગ્ર પ્રક્રિયા આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ એજન્સી, જેમ કે પરમાણુ ઉર્જા આયોગ અથવા સમાન કોઈ પ્રતિષ્ઠિત વૈશ્વિક સંસ્થાની સીધી દેખરેખ હેઠળ હાથ ધરવામાં આવવી જોઈએ.
ટ્રમ્પે ઉમેર્યું કે, સમગ્ર પ્રક્રિયા અત્યંત પારદર્શક (Transparent) હોવી જોઈએ જેથી કરીને વૈશ્વિક સમુદાય અને સમગ્ર વિશ્વને ખાતરી આપી શકાય કે ભવિષ્યમાં ઈરાનની આ પરમાણુ સામગ્રીનો ઉપયોગ કોઈપણ પ્રકારના ઘાતક શસ્ત્રો કે પરમાણુ બોમ્બ બનાવવા માટે નહીં થાય.
અમેરિકા-ઈરાન વિવાદ: બંને દેશોના દાવા અને વાસ્તવિક સ્થિતિનું વિશ્લેષણ
| વિષય (Key Aspects) | યુએસ પ્રશાસન અને ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વલણ | ઈરાન વિદેશ મંત્રાલયનું સત્તાવાર સ્ટેન્ડ | વૈશ્વિક બજાર અને શાંતિ પર અસર |
| પરમાણુ સામગ્રી (Uranium) | કાં તો અમેરિકાને સોંપો અથવા આંતરરાષ્ટ્રીય નજર હેઠળ સ્થળ પર જ નાશ કરો. | પરમાણુ મુદ્દો અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટનું સંચાલન વર્તમાન કરારનો ભાગ જ નથી. | ટ્રમ્પના અલ્ટીમેટમથી કોમોડિટી અને ક્રૂડ માર્કેટમાં ફરી અસ્થિરતાની આશંકા. |
| કરારનો સમયગાળો (Deal Timeline) | સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયોના મતે બંને દેશો વચ્ચે ટૂંક સમયમાં કરાર સંભવ. | પ્રગતિ થઈ છે, પણ તાત્કાલિક કોઈ કરાર પર હસ્તાક્ષર થવાના નથી. | અસમંજસની સ્થિતિને કારણે રાજદ્વારી સ્તરે તણાવ યથાવત. |
| વાતચીતનો મુખ્ય ઉદ્દેશ | ઈરાનને પરમાણુ સજ્જ થતાં અટકાવવું અને આર્થિક પ્રતિબંધોનું દબાણ. | મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા વિનાશક યુદ્ધનો તાત્કાલિક અંત લાવવો. | મુખ્ય વેપારી માર્ગો સુરક્ષિત કરવા માટે વૈશ્વિક દબાણ. |
‘તાત્કાલિક કોઈ સોદો નહીં થાય’ – ઈરાનની ખુલ્લી જાહેરાત
બીજી તરફ, તેહરાનમાં પત્રકારોને સંબોધતા ઈરાનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ઈસ્માઈલ બાકાઈએ અમેરિકાના દાવાઓ પર પાણી ફેરવી દીધું છે. તાજેતરમાં યુએસ સેક્રેટરી ઓફ સ્ટેટ માર્કો રુબિયો અને પ્રમુખ ટ્રમ્પે એવો દાવો કર્યો હતો કે બંને દેશો વચ્ચેનો સોદો ખૂબ જ ટૂંક સમયમાં અંતિમ ચરણમાં પહોંચી જશે. આ દાવાને નકારતા બાકાઈએ સોમવારે સ્પષ્ટ કર્યું કે, “એ વાત સાચી છે કે અમે ચર્ચા હેઠળના મુદ્દાઓના મોટા ભાગ પર એક નિષ્કર્ષ પર પહોંચી ગયા છીએ અને વાતચીત સકારાત્મક દિશામાં આગળ વધી રહી છે, પરંતુ એવું કહેવું બિલકુલ યોગ્ય નથી કે તાત્કાલિક કોઈ કરાર પર હસ્તાક્ષર થઈ જશે. અત્યારે આવો દાવો કોઈ કરી શકે નહીં.”
હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અને પરમાણુ મુદ્દો શરતોની બહાર?
ઈસ્માઈલ બાકાઈના નિવેદને આ આખી શાંતિ મંત્રણા પર એક મોટું પ્રશ્નાર્થચિહ્ન મૂકી દીધું છે. તેમણે ચોંકાવનારો ખુલાસો કરતા જણાવ્યું કે, અમેરિકા સાથેની વર્તમાન વાતચીતનો મુખ્ય અને એકમાત્ર ઉદ્દેશ ક્ષેત્રમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધનો અંત લાવવાનો છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, પરમાણુ મુદ્દો (Nuclear Issue) અને વ્યૂહાત્મક વેપાર માર્ગ ગણાતી ‘હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ’ (Strait of Hormuz) ના સંચાલનનો વિષય આ પ્રસ્તાવિત કરારનો ભાગ જ નથી. ઈરાનના આ કડક વલણથી સ્પષ્ટ થાય છે કે તે પોતાની સાર્વભૌમત્વ અને પરમાણુ નીતિ પર અમેરિકા સમક્ષ સરળતાથી ઝૂકવા તૈયાર નથી.
ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું સખત અલ્ટીમેટમ અને સામે પક્ષે ઈરાનનો નકારાત્મક વલણ દર્શાવે છે કે મધ્ય પૂર્વમાં શાંતિની આશાઓ જેટલી સરળ દેખાતી હતી, તેટલી છે નહીં. જ્યાં સુધી પરમાણુ નિઃશસ્ત્રીકરણ અને હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ જેવા ગંભીર મુદ્દાઓ પર બંને દેશો એક મંચ પર નહીં આવે, ત્યાં સુધી પશ્ચિમ એશિયામાં સ્થાયી શાંતિ અશક્ય છે. આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ એજન્સીઓ મધ્યસ્થી તરીકે શું ભૂમિકા ભજવે છે, તેના પર જ વૈશ્વિક બજાર અને રાજકારણનો આધાર રહેશે.
