એકતરફ વ્યસન મુક્તિના અભિયાન અને બીજી તરફ ફુગાવાના બાસ્કેટમાં તમાકુનો દબદબો.
ભારત સરકારે ૧૨ વર્ષ બાદ ફુગાવાને માપવાના ‘બેઝ યર’ (આધાર વર્ષ) અને વપરાશની ચીજવસ્તુઓની યાદીમાં ફેરફાર કર્યો છે. નવી ૨૦૨૪-૨૫ની શ્રેણી મુજબ, જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં ભારતનો છૂટક ફુગાવો ૨.૭૫% નોંધાયો છે. જોકે, આ આંકડાઓ કરતા વધુ ચર્ચા અત્યારે તેમાં સામેલ વસ્તુઓના ‘ભારણ’ (Weightage) પર થઈ રહી છે. ખાસ કરીને ચાવવાની તમાકુના ભારણમાં થયેલો ૭૬૦% નો તોતિંગ વધારો અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે આશ્ચર્ય અને ચિંતાનો વિષય બન્યો છે.
શું છે આ વિવાદ અને તમાકુનું વધેલું ભારણ?
પિરામલ એન્ટરપ્રાઇઝ લિમિટેડના જાણીતા અર્થશાસ્ત્રી દેબોપમ ચૌધરીએ આ અંગે લિંક્ડઇન પર એક વિગતવાર પોસ્ટ શેર કરી છે. તેમના વિશ્લેષણ મુજબ, અગાઉની શ્રેણીમાં ચાવવાની તમાકુનું ભારણ માત્ર ૦.૦૫ હતું, જે નવી શ્રેણીમાં વધારીને ૦.૪૩ કરવામાં આવ્યું છે. આ ફેરફાર લગભગ ૭૬૦% નો વધારો સૂચવે છે.
જ્યારે સરકાર ફુગાવાના બાસ્કેટમાં કોઈ વસ્તુનું ભારણ વધારે છે, ત્યારે તેનો અર્થ એ થાય છે કે સામાન્ય ભારતીય પરિવારના કુલ ખર્ચમાં તે વસ્તુ પાછળ થતો ખર્ચ વધ્યો છે. અર્થશાસ્ત્રીઓ માટે આ ચિંતાજનક છે કારણ કે એક તરફ સરકાર જાહેર આરોગ્ય જાગૃતિ અને પ્રતિબંધો દ્વારા તમાકુનો વપરાશ ઘટાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, ત્યારે બીજી તરફ સત્તાવાર ડેટા સૂચવે છે કે લોકોના ખર્ચમાં તમાકુનો હિસ્સો માળખાકીય રીતે વધી રહ્યો છે.
અર્થશાસ્ત્રીઓની ચિંતાના ૩ મુખ્ય કારણો
નિષ્ણાતોના મતે, આ માત્ર સ્વાસ્થ્યનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તેનાથી ઊંડી આર્થિક અસરો જોડાયેલી છે:
૧. શ્રમ ઉત્પાદકતામાં ઘટાડો: તમાકુના વધતા વપરાશને કારણે કામ કરતા વર્ગના સ્વાસ્થ્ય પર લાંબા ગાળે નકારાત્મક અસર પડે છે. બીમારીઓને કારણે કામકાજના દિવસો ઘટે છે, જે સીધી રીતે દેશની કુલ શ્રમ ઉત્પાદકતાને અસર કરે છે.
૨. ઘરગથ્થુ નાણાકીય સ્થિતિસ્ચાપકતા: ગરીબ અને મધ્યમ વર્ગના પરિવારો જ્યારે તેમની આવકનો મોટો હિસ્સો નબળી ગુણવત્તાના નશા કે તમાકુ પાછળ ખર્ચે છે, ત્યારે શિક્ષણ અને પૌષ્ટિક ખોરાક પાછળનો ખર્ચ ઘટે છે. આનાથી પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ નબળી પડે છે.
૩. આર્થિક કલ્યાણ સામે સવાલ: જો વિકાસશીલ દેશમાં તમાકુ જેવા બિનઆરોગ્યપ્રદ ઉત્પાદનોનો ખર્ચ વધે, તો તે સામાજિક-આર્થિક કલ્યાણ (Economic Well-being) ના સૂચકાંકોમાં ઘટાડો દર્શાવે છે.
નવી શ્રેણીમાં શું ફેરફાર થયા છે?
MoSPI એ ૨૦૨૩-૨૪ ના ઘરગથ્થુ વપરાશ ખર્ચ સર્વે (HCES) ના આધારે આ નવી શ્રેણી તૈયાર કરી છે. તેના મુખ્ય ફેરફારો આ મુજબ છે:
આધાર વર્ષ: ૨૦૧૨ ને બદલે હવે ૨૦૨૪ ના ભાવોને આધાર માનવામાં આવ્યા છે.
વપરાશની આદતો: ૨૦૧૧-૧૨ માં લોકો જે વસ્તુઓ પાછળ ખર્ચ કરતા હતા, તેના કરતા ૨૦૨૪ માં ખર્ચની પેટર્ન બદલાઈ છે (જેમ કે મોબાઈલ ડેટા, ઓનલાઇન સેવાઓ અને પ્રોસેસ્ડ ફૂડ).
ચોકસાઈ: મોંઘવારીને વધુ સચોટ રીતે માપવા માટે કેટલીક જૂની વસ્તુઓ દૂર કરાઈ છે અને નવી વસ્તુઓ ઉમેરાઈ છે.
નવી CPI શ્રેણી ચોક્કસપણે ભારતમાં ફુગાવાનું વધુ આધુનિક ચિત્ર રજૂ કરે છે, પરંતુ તમાકુ ઉત્પાદનોના ભારણમાં થયેલો ઉછાળો એક ‘રેડ સિગ્નલ’ છે. તે સૂચવે છે કે સમાજમાં વ્યસન પાછળ થતો ખર્ચ વધ્યો છે, જેની અસર આગામી વર્ષોમાં દેશના સ્વાસ્થ્ય બજેટ અને માનવ સંસાધન પર જોવા મળી શકે છે.
