અમેરિકા અને ચીનની સરખામણીએ ભારતમાં AI ફંડિંગ ઓછું: પ્રેમજી અને રંજન પાઈ જેવા દિગ્ગજોએ વધાર્યું રોકાણ
ભારતમાં પણ આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI) ટેકનોલોજી તરફનો ઉત્સાહ અને રુચિ ઝડપથી વધી રહ્યા છે, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે અગ્રેસર બનવાની દેશની મહત્વકાંક્ષા સામે સૌથી મોટો પડકાર પૂરતા ફંડિંગ અને રોકાણનો છે. તાજેતરમાં સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના AI ઇન્ડેક્સ રિપોર્ટના આંકડા અનુસાર, વર્ષ 2013 થી 2025 દરમિયાન ભારતના AI અર્થતંત્રમાં આશરે $15 બિલિયન (અંદાજે ₹1.25 લાખ કરોડ) નું ખાનગી રોકાણ આવ્યું છે.
આ આંકડો પહેલી નજરે મોટો લાગે છે, પરંતુ વિશ્વના અન્ય અગ્રણી દેશો સાથે સરખામણી કરીએ ત્યારે ચિત્ર તદ્દન અલગ ઉપસી આવે છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકામાં $757 બિલિયન અને ચીનમાં અંદાજે $132 બિલિયનનું ખાનગી રોકાણ AI ક્ષેત્રે થયું છે. આ મોટો તફાવત દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે તેવું AI ઈકોસિસ્ટમ તૈયાર કરવા માટે ભારતને હજુ કેટલા મોટા પાયે આર્થિક રોકાણ અને સાધન-સંપત્તિની જરૂરિયાત છે.
ઈન્ડિયા-AI મિશન: સરકારી પહેલ અને મર્યાદાઓ
AI ક્ષેત્રે દેશને આત્મનિર્ભર બનાવવાના હેતુથી ભારત સરકારે ₹10,371 કરોડના બજેટ સાથે ‘ઈન્ડિયા-AI મિશન’ (IndiaAI Mission) ની જાહેરાત કરી છે. આ મિશનનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય દેશમાં કમ્પ્યુટિંગ ક્ષમતા (GPU) વધારવાનો, ગુણવત્તાયુક્ત ડેટાસેટ્સ ઉપલબ્ધ કરાવવાનો, સ્થાનિક અથવા સોવરેન AI મોડેલ્સ વિકસાવવાનો અને જરૂરી જાહેર માળખાકીય સુવિધાઓ તૈયાર કરવાનો છે.
પરંતુ માત્ર સરકારી ફંડિંગથી આખી ઈકોસિસ્ટમનો વિકાસ શક્ય નથી. AI ક્ષેત્ર માત્ર સુપરકમ્પ્યુટર કે ડેટાસેન્ટર પૂરતું સીમિત નથી; તેમાં વિવિધ પ્રકારની એપ્લિકેશન્સ, એન્ટરપ્રાઇઝ સોફ્ટવેર, કોડિંગ ટુલ્સ અને ઉદ્યોગ-વિશિષ્ટ ઉકેલો બનાવતા સ્ટાર્ટઅપ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ તમામ તબક્કે નવા સંશોધનો અને પ્રોડક્ટ્સના સ્કેલિંગ માટે મોટા પ્રમાણમાં ખાનગી મૂડીની જરૂર પડે છે.
રોકાણમાં પાછળ રહેવાના મુખ્ય કારણો
ભારતમાં AI ક્ષેત્રે રોકાણનો પ્રવાહ ધીમો રહેવા પાછળ માત્ર નાણાકીય બાબતો જ જવાબદાર નથી, પરંતુ કેટલાંક પાયાના પડકારો પણ છે:
કમ્પ્યુટિંગ ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની અછત: મોટા AI મોડેલ્સને ટ્રેન કરવા માટે અત્યંત શક્તિશાળી ચિપ્સ (જેમ કે GPU) અને મોટા ડેટા સેન્ટર્સની જરૂર હોય છે, જેની ભારતમાં હજુ પણ અછત છે.
વિશિષ્ટ સંશોધન પ્રતિભા (Research Talent): AI અને ડીપ-ટેકના ઊંડાણપૂર્વકના સંશોધન માટે જરૂરી નિષ્ણાતો અને સંશોધકોનું પ્રમાણ વૈશ્વિક સ્તરની સરખામણીએ ઓછું છે.
મૂડી સુધી સરળ પહોંચ: પ્રારંભિક તબક્કાના જોખમી ડીપ-ટેક પ્રોજેક્ટ્સમાં રોકાણ કરવા માટે ભારતીય મૂડીબજારમાં હજુ પણ થોડો સંકોચ જોવા મળે છે.
જો સ્થાનિક ટેકનોલોજી કંપનીઓએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે તેવી પ્રોડક્ટ્સ બનાવવી હોય, તો આ તમામ ખામીઓને ઝડપથી દૂર કરવી અનિવાર્ય છે.
ખાનગી રોકાણકારો અને ફેમિલી ઓફિસની સક્રિયતા
આ પડકારો વચ્ચે એક આશાસ્પદ પાસું એ છે કે ખાનગી મૂડીનો પ્રવાહ હવે ધીમે ધીમે વેગ પકડી રહ્યો છે. વર્ષ 2026 માં ભારતીય ફેમિલી ઓફિસો અને એન્જલ રોકાણકારો તરફથી દેશ-વિદેશના AI સ્ટાર્ટઅપ્સમાં થતા રોકાણમાં લગભગ 50% નો ઉછાળો નોંધાયો છે, જે અંદાજે $760 મિલિયન સુધી પહોંચી ગયો છે.
દેશના અગ્રણી ઉદ્યોગપતિઓ અને તેમના ફેમિલી ઓફિસ ફંડ્સ હવે AI ક્ષેત્રના ભવિષ્યમાં વિશ્વાસ મૂકી રહ્યા છે:
પ્રેમજી ઈન્વેસ્ટ (Premji Invest): વિપ્રોના સ્થાપક અઝીમ પ્રેમજીના પરિવાર સાથે સંકળાયેલી આ રોકાણ સંસ્થાએ જૂન મહિનામાં AI વેરિફિકેશન પ્લેટફોર્મ ‘પ્રમાણા લેબ્સ’ (Pramaana Labs) ના $27 મિલિયનના ફંડિંગ રાઉન્ડમાં ભાગ લીધો હતો.
ક્લેપોન્ડ કેપિટલ (Claypond Capital): મણિપાલ ગ્રુપના ચેરમેન રંજન પાઈની આ ફેમિલી ઓફિસે જુલાઈમાં કોડિંગ પ્લેટફોર્મ ‘ઈમર્જન્ટ’ (Emergent) ના $130 મિલિયનના મોટા ફંડિંગ રાઉન્ડમાં રોકાણ કર્યું હતું. આ ઉપરાંત, સપ્ટેમ્બરમાં કન્ટેન્ટ સ્ટાર્ટઅપ ‘ફ્લેમ’ (Flam) ના $40 મિલિયનના રાઉન્ડમાં પણ ભાગીદારી નોંધાવી હતી.
ભાવિ દિશા અને સુધારાની જરૂરિયાત
ભારતમાં AI ના ભવિષ્યને ઉજ્જવળ બનાવવા માટે જાહેર અને ખાનગી ક્ષેત્રે મળીને કામ કરવું પડશે. સરકારી પહેલ જેવા કે ‘ઈન્ડિયા-AI મિશન’ પાયાનું માળખું પૂરું પાડી શકે છે, પરંતુ તે માળખા પર નવીનતા, સૉફ્ટવેર અને વૈશ્વિક સ્તરની પ્રોડક્ટ્સ તૈયાર કરવાનું કામ ખાનગી સ્ટાર્ટઅપ્સ અને રોકાણકારો દ્વારા જ શક્ય બનશે.
ભારત પાસે વિશાળ ડેટા સ્ત્રોત અને ટેકનોલોજીકલ મિલકતોની મોટી ફોજ છે. જો યોગ્ય સમયે પૂરતી નાણાકીય મૂડી અને ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ઉપલબ્ધ કરાવવામાં આવે, તો ભારત માત્ર AI નો વપરાશકાર દેશ બની રહેવાને બદલે વૈશ્વિક સ્તરે AI ઈનોવેશનનું મુખ્ય કેન્દ્ર બની શકે છે.
