મોટા સમાચાર! નિકાસકારો માટે સરકારે ખોલી દીધી તિજોરી, રૂપિયામાં પેમેન્ટ લેવા પર પણ મળશે આ મોટો ફાયદો!
આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારતીય ચલણ એટલે કે રૂપિયા (INR) ને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારત સરકારે એક ખૂબ જ મોટો અને ઐતિહાસિક નિર્ણય લીધો છે. ભારતે ગ્લોબલ ટ્રેડ સંબંધિત એક એવી મોટી રેગ્યુલેટરી અડચણ દૂર કરી દીધી છે, જે અત્યાર સુધી નિકાસકારો (Exporters) માટે ચિંતાનો વિષય બનેલી હતી.
હવે દેશના નિકાસકારો પોતાની ફોરેન ટ્રેડ પોલિસી (Foreign Trade Policy) હેઠળ મળતા તમામ સરકારી ઇન્સન્ટિવ્સ અને ફાયદાઓ ગુમાવ્યા વિના સીધા જ ભારતીય રૂપિયામાં પેમેન્ટ સ્વીકારી શકશે. અત્યાર સુધી વૈશ્વિક વેપારમાં માત્ર મુક્તપણે કન્વર્ટ થઈ શકે તેવી વિદેશી કરન્સી (જેમ કે ડોલર કે યુરો) માં જ પેમેન્ટ લેવા પર આવા લાભો મળતા હતા, પરંતુ હવે રૂપિયામાં પેમેન્ટ લેવું એ પણ એક સત્તાવાર વિકલ્પ બની ગયો છે.
DGFT નું નોટિફિકેશન અને ફોરેન ટ્રેડ પોલિસી 2023 માં ફેરફાર
ડાયરેક્ટરેટ જનરલ ઓફ ફોરેન ટ્રેડ (DGFT) એ તાજેતરમાં એક નોટિફિકેશન બહાર પાડીને ફોરેન ટ્રેડ પોલિસી 2023 ના નિયમોમાં તાત્કાલિક અસરથી સુધારો કર્યો છે. આ ફેરફાર હેઠળ નિકાસકારો માટે ઇનવોઇસિંગ (બિલિંગ) અને પેમેન્ટ વસૂલીના નિયમોને રિઝર્વ બેંક ઓફ ઇન્ડિયા (RBI) ના પ્રવર્તમાન ફોરેન એક્સચેન્જ નિયમો સાથે સંપૂર્ણપણે સાંકળી લેવામાં આવ્યા છે.
આ સુધારાનો સીધો અર્થ એ છે કે હવે ભારતીય એક્સપોર્ટર્સ માટે ડોલર કે અન્ય વિદેશી ચલણ પર નિર્ભર રહેવાની ફરજિયાતતા દૂર થઈ ગઈ છે. તેઓ વિદેશી ખરીદદારો સાથે સોદાબાજી કરતી વખતે જ રૂપિયામાં બિલ બનાવી શકશે અને ભારતીય બેંકિંગ સિસ્ટમ મારફતે નાણાં મેળવી શકશે.
ડોલર દાદાગીરી, બ્રિક્સ (BRICS) અને વૈશ્વિક રાજકારણ
ભારત સરકારનું આ પગલું એવા સમયે સામે આવ્યું છે જ્યારે વૈશ્વિક સ્તરે ચલણને લઈને ભારે ચર્ચા ચાલી રહી છે. અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે બ્રિક્સ (BRICS) દેશોને ચેતવણી આપી હતી કે જો તેઓ ડોલરના વિકલ્પ તરીકે કોઈ નવી કોમન કરન્સી બનાવવાનો પ્રયાસ કરશે, તો તેમના પર ભારે ટેરિફ (જકાત) લાદવામાં આવશે.
જોકે, ભારતે આ મામલે પોતાનું વલણ સ્પષ્ટ કરી દીધું છે. ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે ભારત બ્રિક્સની કોઈ સામાન્ય અથવા સહિયારી કરન્સી બનાવવાની તરફેણમાં નથી.
ભારતનું માનવું છે કે રૂપિયાના “આંતરરાષ્ટ્રીયકરણ” (Internationalisation of Rupee) નો અર્થ કોઈ હરીફ વૈશ્વિક કરન્સી સિસ્ટમ ઊભી કરવાનો કે ડોલરને હટાવવાનો નથી, પરંતુ વૈશ્વિક વેપારમાં પોતાના સત્તાવાર ચલણનો ઉપયોગ વધારવાનો છે. રશિયા પર પશ્ચિમી દેશોએ લાદેલા આર્થિક પ્રતિબંધો બાદ સમગ્ર વિશ્વને સમજાઈ ગયું છે કે માત્ર એક જ વિદેશી ચલણ પર અતિશય નિર્ભર રહેવું કેટલું જોખમી બની શકે છે.
નવા નિયમોમાં શું જોગવાઈ કરવામાં આવી છે?
નવા જાહેર કરાયેલા નિયમો મુજબ, એશિયન ક્લિયરિંગ યુનિયન (ACU) ના ક્ષેત્રિય પેમેન્ટ માળખા બહારના તમામ દેશો સાથે વેપાર કરતી વખતે ભારતીય નિકાસકારો હવે રૂપિયા અથવા અન્ય કોઈ પણ વિદેશી ચલણમાં કરાર (Contracts) અને ઇનવોઇસ નક્કી કરી શકે છે.
આ સુધારા હેઠળની મુખ્ય બાબતો નીચે મુજબ છે:
સરકારી લાભોની પાત્રતા: નેપાળ અને ભૂટાન સિવાયના કોઈ પણ દેશમાં કરાયેલી નિકાસનું પેમેન્ટ જો માન્ય બેંકિંગ ચેનલો દ્વારા રૂપિયામાં થશે, તો પણ તેને તમામ FTP લાભો (જેમ કે સબસિડી કે ટેક્સ રિફંડ) માટે યોગ્ય ગણવામાં આવશે.
શરતોની પૂર્તિ: આ પ્રકારના સોદાઓને વિદેશી હૂંડિયામણમાં થયેલી નિકાસની જેમ જ તમામ સરકારી શરતો પૂરી કરેલી માનવામાં આવશે.
ઈરાન માટે ખાસ સુરક્ષા: ઈરાન સાથેના વેપાર મામલે આ નોટિફિકેશન રૂપિયામાં વેપાર માટેના હાલના સુરક્ષા પગલાંને યથાવત રાખે છે. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરમાણુ અપ્રસાર (Nuclear Non-proliferation) ની પ્રતિબદ્ધતાઓ સાથે જોડાયેલા સંવેદનશીલ સામાન અને ટેકનોલોજીના નિયમોનું પાલન કરવું ફરજિયાત રહેશે.
વર્ષ 2022 થી શરૂ થયેલી પ્રક્રિયા હવે પૂર્ણ થઈ
હકીકતમાં આ પ્રક્રિયા જુલાઈ 2022 થી શરૂ થઈ હતી. તે સમયે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ એક નવી વ્યવસ્થા શરૂ કરી હતી, જેના હેઠળ વિદેશી બેંકો માટે સ્પેશિયલ રૂપી વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ્સ (Special Rupee Vostro Accounts – SRVAs) ખોલવાની મંજૂરી આપવામાં આવી હતી. આ ખાતાઓ દ્વારા આંતરરાષ્ટ્રીય વેપારનું સેટલમેન્ટ રૂપિયામાં કરવાની જોગવાઈ હતી.
ત્યારબાદ, RBI એ અધિકૃત બેંકો માટે આ ખાતાઓ ખોલવાનું વધુ સરળ બનાવ્યું અને ઓક્ટોબર 2025 માં આ વોસ્ટ્રો એકાઉન્ટ્સમાં પડેલી વધારાની રકમને ભારતીય કોર્પોરેટ ડેટ ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ (Corporate Debt Instruments) માં રોકાણ કરવાની મંજૂરી આપી.
આટલી બધી તૈયારીઓ હોવા છતાં, ફોરેન ટ્રેડ પોલિસી (FTP) ના નિયમોમાં સત્તાવાર સુધારો ન થયો હોવાને કારણે એક્સપોર્ટર્સમાં ભારે અનિશ્ચિતતા હતી. તેમને ડર હતો કે રૂપિયામાં પેમેન્ટ લેવાથી તેમને સરકારી ઇન્સન્ટિવ્સ મળશે કે નહીં. હવે DGFT ના નવા સુધારાથી આ અનિશ્ચિતતા સંપૂર્ણપણે દૂર થઈ ગઈ છે.
કયા દેશો સાથે વેપારમાં થશે મોટો ફાયદો?
ભારત સરકારના આ નિર્ણયથી એવા દેશો સાથેના વેપારમાં મોટો ફાયદો થશે જ્યાં અમેરિકી ડોલરની તંગી (Dollar Shortage) છે અથવા જે દેશોને જટિલ આંતરરાષ્ટ્રીય પેમેન્ટ સિસ્ટમ્સ (જેમ કે SWIFT) નો ઉપયોગ કરવામાં મુશ્કેલી પડે છે.
રૂપિયામાં સેટલમેન્ટ થવાથી કરન્સી કન્વર્ઝન (ચલણ ફેરબદલ) નો વધારાનો પ્રોસેસિંગ ખર્ચ ઘટશે, જેનાથી ભારતીય સામાન વિદેશી બજારોમાં વધુ સ્પર્ધાત્મક અને સસ્તો બનશે. જોકે, નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે માત્ર એક નોટિફિકેશન બહાર પાડવાથી રાતોરાત રૂપિયામાં વેપાર ખૂબ મોટો વધી નહીં જાય, પરંતુ આ નિર્ણયથી લાંબા ગાળે ભારતીય અર્થતંત્રને એક નવી દિશા અને વૈશ્વિક મજબૂતી ચોક્કસ મળશે.
