માત્ર એક વર્ષમાં દેવું આટલું વધી ગયું? RBI ના રિપોર્ટમાં શું છે ડરામણું સત્ય?
ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા તાજેતરમાં જાહેર કરવામાં આવેલા આંકડાઓએ દેશના આર્થિક જગતમાં ચર્ચા જગાવી છે. માર્ચ, 2026 ના અંત સુધીમાં ભારતનું કુલ વિદેશી દેવું વધીને 762.8 અબજ અમેરિકી ડોલર એટલે કે અંદાજે 72.15 લાખ કરોડ રૂપિયા સુધી પહોંચી ગયું છે. આ આંકડો માત્ર એક સંખ્યા નથી, પરંતુ તે દેશની વધતી જતી નાણાકીય જવાબદારીઓ અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં ભારતની સ્થિતિનો અરીસો છે.
દેવામાં વધારો: વાસ્તવિકતા અને વિશ્લેષણ
RBI ના અહેવાલ મુજબ, ગત વર્ષની સરખામણીમાં વિદેશી દેવામાં 26.3 અબજ ડોલરનો વધારો થયો છે. સામાન્ય રીતે જ્યારે આપણે દેવામાં વધારાની વાત સાંભળીએ છીએ, ત્યારે તે ચિંતાજનક લાગે છે, પરંતુ અહીં કેટલીક ટેકનિકલ બાબતો સમજવી જરૂરી છે.
રિઝર્વ બેંકે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે આ વધારામાં ‘વેલ્યુએશન ઇફેક્ટ’ (મૂલ્યાંકન અસર) નો મોટો હાથ છે. જ્યારે અમેરિકી ડોલર ભારતીય રૂપિયા અને અન્ય ચલણોની સામે મજબૂત થાય છે, ત્યારે દેવાનું મૂલ્ય ડોલરના સંદર્ભમાં આપોઆપ વધી ગયું હોય તેવું લાગે છે. જો આ ‘વેલ્યુએશન ઇફેક્ટ’ને અલગ રાખીને જોવામાં આવે, તો વાસ્તવિક વધારો 26.3 અબજ ડોલરને બદલે 51 અબજ ડોલરનો થાય છે. આ દર્શાવે છે કે આંતરિક રીતે લોન લેવાનું પ્રમાણ અને તેની અસરો કેટલી ઊંડી છે.
જીડીપી (GDP) અને દેવાનો સંબંધ
કોઈપણ દેશની આર્થિક તંદુરસ્તી માપવા માટે તેનું દેવું અને જીડીપી (GDP) નો ગુણોત્તર ખૂબ મહત્વનો હોય છે. માર્ચ 2026 ના અંતે, ભારતનું વિદેશી દેવું અને જીડીપીનો ગુણોત્તર વધીને 20.8 ટકા થયો છે, જે અગાઉના વર્ષે 19.8 ટકા હતો.
આ આંકડા સૂચવે છે કે આપણી અર્થવ્યવસ્થા જેટલી ઝડપથી વિકાસ કરી રહી છે, તેના કરતા દેવાનું પ્રમાણ સહેજ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. જોકે, 20-21 ટકાનો આ ગુણોત્તર ઘણા વિકસિત દેશોની સરખામણીમાં હજુ પણ નિયંત્રણમાં માનવામાં આવે છે, પરંતુ સતત વધતો આ આંકડો આવનારા સમયમાં સજાગ રહેવાની ચેતવણી ચોક્કસ આપે છે.
લાંબા ગાળાના અને ટૂંકા ગાળાના દેવાનું માળખું
RBI ના ડેટામાં દેવાના પ્રકારોનું વિશ્લેષણ પણ ખૂબ રસપ્રદ છે:
-
દીર્ઘકાલીન દેવું: એક વર્ષથી વધુ સમયગાળાની પરિપક્વતા ધરાવતું દેવું 613.5 અબજ ડોલર છે, જેમાં 11.6 અબજ ડોલરનો વધારો થયો છે. આ પ્રકારનું દેવું સામાન્ય રીતે ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને લાંબા ગાળાના પ્રોજેક્ટ્સ માટે લેવામાં આવે છે, જે થોડું સ્થિર માનવામાં આવે છે.
-
અલ્પકાલીન દેવું: જેનું ચુકવણું એક વર્ષની અંદર કરવાનું હોય છે, તેવું દેવું વધીને કુલ દેવાના 19.6 ટકા થઈ ગયું છે. આ ચિંતાનો વિષય છે કારણ કે આર્થિક અનિશ્ચિતતાના સમયે ટૂંકા ગાળાનું દેવું દેશના વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર ભારે દબાણ લાવી શકે છે.
-
વિદેશી મુદ્રા ભંડાર સામે જોખમ: વિદેશી મુદ્રા ભંડારના પ્રમાણમાં અલ્પકાલીન દેવાનું પ્રમાણ પણ વધીને 21.6 ટકા થઈ ગયું છે. આનો અર્થ એ કે આપણા અનાજ ભંડાર (Forex Reserves) માંથી એક મોટો હિસ્સો ટૂંકા ગાળાના દેવાને પહોંચી વળવા માટે સુરક્ષિત રાખવો પડશે.
કયા ચલણમાં કેટલું દેવું?
ભારતના વિદેશી દેવાના માળખામાં અમેરિકી ડોલરનું વર્ચસ્વ સ્પષ્ટ દેખાય છે. કુલ દેવામાં 55.5 ટકા હિસ્સો ફક્ત અમેરિકી ડોલરના મૂલ્યમાં છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર અને મોટાભાગના લોન વ્યવહારો ડોલરમાં થાય છે. ત્યારબાદ ભારતીય રૂપિયામાં 29.4 ટકા, જાપાનીઝ યેનમાં 6.4 ટકા, એસડીઆર (SDR) માં 4.3 ટકા અને યુરોમાં 3.7 ટકા દેવું નોંધાયું છે. ડોલર પરની આ નિર્ભરતા સૂચવે છે કે અમેરિકી બજારમાં થતી ઉથલપાથલની અસર ભારત પર સીધી અને ત્વરિત પડે છે.
