ભારત-અમેરિકા ટ્રેડ ડીલ પર કેમ અટકી છે વાત? વોશિંગ્ટનથી આવ્યો મોટો અપડેટ
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી વેપાર સમજૂતીની ચર્ચા હજુ કોઈ અંતિમ પરિણામ સુધી પહોંચી નથી. બંને દેશો વચ્ચે અનેક રાઉન્ડની વાતચીત થઈ ચૂકી છે અને કરારના કેટલાક મહત્વના મુદ્દાઓ પર પ્રગતિ પણ થઈ હોવાનું સામે આવ્યું છે. જોકે, હાલની સ્થિતિ એવી છે કે ટૂંક સમયમાં જ અંતિમ કરાર જાહેર થઈ જશે તેવી અપેક્ષા રાખવી મુશ્કેલ છે.
અમેરિકાના ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ જૅમિસન ગ્રીરે 1 ઓક્ટોબરે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે ભારત સાથેના દ્વિપક્ષીય વેપાર કરાર અંગે ચર્ચા ચાલુ છે, પરંતુ હાલમાં કોઈ તાત્કાલિક સમજૂતી થવાની શક્યતા નથી. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે બંને પક્ષોએ એવા મુદ્દાઓ ઓળખી લીધા છે જ્યાં હજુ મતભેદ છે અને હવે તેને ઉકેલવા માટે વાતચીત આગળ વધી રહી છે.
ગ્રીર અને પિયૂષ ગોયલ વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ બેઠક
ભારતના વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પિયૂષ ગોયલ હાલમાં અમેરિકાની મુલાકાતે છે. 29 સપ્ટેમ્બરથી 5 ઓક્ટોબર સુધીની આ મુલાકાત દરમિયાન તેઓ અમેરિકન અધિકારીઓ ઉપરાંત ઉદ્યોગ જગતના પ્રતિનિધિઓ, રોકાણકારો અને અન્ય સંબંધિત લોકો સાથે ચર્ચા કરી રહ્યા છે.
મિલવોકીમાં યોજાયેલી G20 ટ્રેડ મિનિસ્ટર્સની બેઠક દરમિયાન પિયૂષ ગોયલ અને અમેરિકાના ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવ જૅમિસન ગ્રીર વચ્ચે પણ મુલાકાત થઈ. બંને નેતાઓએ ભારત-અમેરિકા વચ્ચેના વચગાળાના વેપાર કરારને વહેલી તકે પૂર્ણ કરવા અંગે ચર્ચા કરી. ગોયલે આ બેઠકને ‘પ્રોડક્ટિવ ડિસ્કશન’ ગણાવી હતી.
ગ્રીરે પણ બેઠક બાદ બંને દેશો વચ્ચેની વાતચીતને સકારાત્મક ગણાવી હતી. જોકે, તેમણે એ સાથે સ્પષ્ટ કર્યું કે અંતિમ કરાર માટે હજુ કેટલાક મુશ્કેલ મુદ્દાઓનું નિરાકરણ જરૂરી છે. એટલે વાતચીત આગળ વધી રહી છે, પરંતુ કરાર માટે હજુ રાહ જોવી પડી શકે છે.
સૌથી મોટી અડચણ કયા મુદ્દાઓ પર છે?
ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના વેપાર કરારમાં મુખ્ય ચર્ચા બજારમાં પ્રવેશ, આયાત-નિકાસ પર લાગતા ટેરિફ અને બંને દેશોના વેપારીઓ માટે સમાન તકો જેવા મુદ્દાઓને લઈને છે.
વેપાર કરાર માત્ર એક દેશની વસ્તુઓ બીજા દેશમાં ઓછી ડ્યૂટી સાથે પહોંચે તે પૂરતો સીમિત નથી. તેમાં કૃષિ, ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો, મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટેક્નોલોજી, રોકાણ અને સપ્લાય ચેઇન જેવા અનેક ક્ષેત્રો જોડાયેલા હોય છે. તેથી દરેક મુદ્દે બંને દેશો પોતાની સ્થાનિક અર્થવ્યવસ્થા અને ઉદ્યોગોના હિતને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવા માંગે છે.
અમેરિકા ભારતીય બજારમાં વધુ પહોંચ મેળવવા માગે છે, જ્યારે ભારત પણ પોતાના ઉદ્યોગો અને ઉત્પાદકો માટે યોગ્ય સુરક્ષા જાળવી રાખવા માંગે છે. આ જ કારણોસર કેટલાક મુદ્દાઓ પર ચર્ચા લાંબી ખેંચાઈ રહી છે.
ટેરિફનો મુદ્દો કેમ મહત્વનો બન્યો?
ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધોમાં ટેરિફ પહેલેથી જ મહત્વનો મુદ્દો રહ્યો છે. અમેરિકાની વેપાર નીતિમાં થયેલા ફેરફારોને કારણે બંને દેશો વચ્ચેની વાટાઘાટોમાં નવી જટિલતાઓ ઉમેરાઈ છે. ભારત અને અમેરિકા વચ્ચેના પ્રસ્તાવિત દ્વિપક્ષીય વેપાર કરારની પ્રથમ તબક્કાની રૂપરેખા ફેબ્રુઆરી 2026માં નક્કી થઈ હતી, પરંતુ ત્યારબાદ અમેરિકાની ટેરિફ નીતિમાં આવેલા ફેરફારોને કારણે વધુ ચર્ચાની જરૂર પડી.
હવે બંને દેશો એ શોધવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા છે કે વેપાર સંબંધોને આગળ વધારતા બંને પક્ષોના ઉદ્યોગો માટે સંતુલિત વ્યવસ્થા કેવી રીતે ઊભી કરી શકાય.
રશિયન તેલનો મુદ્દો પણ ચર્ચામાં
ભારત-અમેરિકા વેપાર સંબંધોમાં રશિયા પાસેથી ભારત દ્વારા કરવામાં આવતી તેલની ખરીદીનો મુદ્દો પણ મહત્વનો બની ગયો છે. રશિયન ઊર્જા ખરીદી સાથે જોડાયેલા અમેરિકન પગલાંને લઈને ભારતે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.
તાજેતરમાં અમેરિકામાં કાયદાકીય અને વેપારી નીતિ સંબંધિત એવા પગલાં પણ ચર્ચામાં આવ્યા છે, જે રશિયન ઊર્જાની ખરીદી કરતા દેશો પર વધારાના ટેરિફ લાદવાની શક્યતા ઊભી કરી શકે છે. આ મુદ્દો પણ બંને દેશોની વેપાર વાટાઘાટોના વ્યાપક પરિપ્રેક્ષ્યમાં મહત્વ ધરાવે છે.
આ સ્થિતિમાં ભારત માટે એક તરફ અમેરિકન બજારમાં વેપારની તકો વધારવી મહત્વની છે, તો બીજી તરફ ઊર્જા સુરક્ષા અને પોતાના વ્યૂહાત્મક આર્થિક હિતોને ધ્યાનમાં રાખવા પણ જરૂરી છે.
મોદી-ટ્રમ્પ વચ્ચે પણ થઈ વાતચીત
ટ્રેડ ડીલની ચર્ચા વચ્ચે વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ વચ્ચે ફોન પર વાતચીત પણ થઈ. બંને નેતાઓએ ભારત-અમેરિકા સંબંધોના વિવિધ પાસાઓની સમીક્ષા કરી હતી.
આ ચર્ચામાં વેપાર ઉપરાંત સંરક્ષણ, ઊર્જા અને મહત્વપૂર્ણ ટેક્નોલોજી ક્ષેત્રોમાં સહયોગનો પણ સમાવેશ થયો હતો. બંને દેશો વચ્ચે વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે સતત સંપર્ક જાળવી રાખવાની વાત પણ સામે આવી છે.
આ વાતચીતને કારણે વેપાર કરાર અંગે રાજકીય સ્તરે પણ મુદ્દો મહત્વનો બની રહ્યો હોવાનું સ્પષ્ટ થાય છે. જોકે, નેતાઓ વચ્ચેની ચર્ચા થઈ હોવા છતાં ટેકનિકલ અને વેપારી મુદ્દાઓનું નિરાકરણ અલગ સ્તરે કરવું પડશે.
પિયૂષ ગોયલની અમેરિકામાં વ્યસ્ત મુલાકાત
પિયૂષ ગોયલની વર્તમાન અમેરિકન મુલાકાત માત્ર ટ્રેડ ડીલ પૂરતી મર્યાદિત નથી. તેઓ અમેરિકન કંપનીઓ, રોકાણકારો અને ઉદ્યોગ જગત સાથે પણ ચર્ચા કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને મેન્યુફેક્ચરિંગ, ટેક્નોલોજી અને અદ્યતન ઉત્પાદન ક્ષેત્રોમાં રોકાણ વધારવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
ભારત ઇચ્છે છે કે બંને દેશો વચ્ચેનો આર્થિક સંબંધ માત્ર આયાત-નિકાસ સુધી સીમિત ન રહે, પરંતુ રોકાણ, ટેક્નોલોજી, ઉત્પાદન અને સપ્લાય ચેઇન જેવા ક્ષેત્રોમાં પણ સહયોગ વધે. ગોયલે અમેરિકન કંપનીઓને ભારતમાં અદ્યતન મેન્યુફેક્ચરિંગ ક્ષેત્રે વધુ રોકાણ કરવા માટે પણ પ્રોત્સાહિત કર્યા છે.
G20 બેઠકમાં પણ વેપારના અનેક મુદ્દાઓ ચર્ચાયા
મિલવોકીમાં યોજાયેલી G20 ટ્રેડ મિનિસ્ટર્સની બેઠક દરમિયાન વૈશ્વિક વેપાર વ્યવસ્થાને લગતા અનેક મહત્વના મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થઈ. તેમાં ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં વધારાનું ઉત્પાદન, સપ્લાય ચેઇનમાં બળજબરીથી કરાવવામાં આવતું મજૂર કામ, વેપારમાં ‘મોસ્ટ ફેવર્ડ નેશન’ સિદ્ધાંત અને ખાદ્ય સપ્લાય ચેઇન જેવા મુદ્દાઓ સામેલ હતા.
આ બેઠક દરમિયાન ભારતે પણ પોતાની વેપાર નીતિ અને વિકાસશીલ દેશોની જરૂરિયાતો અંગેનો અભિગમ રજૂ કર્યો. ભારત માટે વેપાર કરાર માત્ર ટેરિફ ઘટાડવાનો વિષય નથી, પરંતુ લાંબા ગાળે દેશના ઉદ્યોગો, ખેડૂતો અને સ્થાનિક બજારના હિત સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે.
તો ટ્રેડ ડીલ ક્યારે થશે?
હાલના અમેરિકન નિવેદન પરથી એટલું સ્પષ્ટ છે કે ભારત-અમેરિકા ટ્રેડ ડીલ માટે વાતચીત બંધ થઈ નથી. વિપરીત રીતે, બંને દેશોના અધિકારીઓ ચર્ચા ચાલુ રાખી રહ્યા છે અને મતભેદ ધરાવતા મુદ્દાઓની ઓળખ પણ થઈ ગઈ છે.
પરંતુ 1 ઓક્ટોબરના અમેરિકન ટ્રેડ રિપ્રેઝન્ટેટિવના નિવેદન મુજબ, કરાર તાત્કાલિક થવાની સ્થિતિમાં નથી. એટલે ચોક્કસ તારીખ જાહેર કરવી હાલમાં શક્ય નથી.
આગળનો રસ્તો હવે એ મુદ્દાઓના ઉકેલ પર આધારિત રહેશે જેના પર બંને દેશો વચ્ચે હજુ સહમતિ બની નથી. જો બજાર પહોંચ, ટેરિફ, રશિયન ઊર્જા અને અન્ય વેપારી શરતો અંગે સમજૂતી બને છે, તો વચગાળાના કરારને આગળ વધારવાનો માર્ગ ખુલ્લો થઈ શકે છે.
હાલમાં સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે ભારત અને અમેરિકા વચ્ચે ચર્ચાનો સિલસિલો ચાલુ છે. પિયૂષ ગોયલ અને જૅમિસન ગ્રીરની તાજેતરની બેઠક, તેમજ મોદી અને ટ્રમ્પ વચ્ચેની વાતચીતથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બંને દેશો વેપાર સંબંધોને આગળ વધારવા માટે સંપર્કમાં છે. જોકે, અંતિમ કરાર માટે હજુ કેટલીક મહત્વપૂર્ણ ગાંઠો ઉકેલવાની બાકી છે. તેથી આગામી દિવસોમાં થનારી બેઠકો અને વાટાઘાટો પર સૌની નજર રહેશે.
