ભારતનો નિકાસનો ‘માસ્ટર પ્લાન’: શું FTAs ખરેખર ભારતને આર્થિક રીતે મજબૂત બનાવશે?
ભારત આજે વૈશ્વિક અર્થતંત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઉભું છે. ભારત સરકારે વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ૧ ટ્રિલિયન ડોલરની માલસામાન નિકાસ હાંસલ કરવાનું મહત્વાકાંક્ષી લક્ષ્ય રાખ્યું છે. કેન્દ્રીય વાણિજ્ય અને ઉદ્યોગ મંત્રી પીયૂષ ગોયલે નિકાસકારોને આ નાણાકીય વર્ષમાં જ માલસામાન અને સેવાઓની નિકાસમાં ૧ ટ્રિલિયન ડોલરનું લક્ષ્ય રાખવા આહવાન કર્યું છે, જે ભારતની વધતી જતી આર્થિક ક્ષમતા દર્શાવે છે. આ સપનાને સાકાર કરવા માટે ભારત તેની વ્યાપાર વ્યૂહરચનામાં ધરખમ ફેરફાર કરી રહ્યું છે, જેમાં ‘પ્રોટેક્શનિઝમ’ (રક્ષણવાદ) છોડીને મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs) દ્વારા વૈશ્વિક બજારો સાથે ઊંડાણપૂર્વક જોડાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવી રહ્યો છે.
ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્ર: નિકાસની નવી દિશા
ભારતના આ ૧ ટ્રિલિયન ડોલરના નિકાસ લક્ષ્યમાં ઈલેક્ટ્રોનિક્સ ક્ષેત્ર સૌથી મોખરે રહેવાની ધારણા છે. એક અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૩૦ સુધીમાં ભારતની ઈલેક્ટ્રોનિક્સ નિકાસ ૨૩૩ અબજ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે, જે સરકારના ૨૦૦ અબજ ડોલરના લક્ષ્યાંક કરતા પણ વધુ છે. પ્રોડક્શન-લિંક્ડ ઇન્સેન્ટિવ (PLI) સ્કીમ્સ અને એપલ જેવી વૈશ્વિક કંપનીઓના આગમનને કારણે ભારત હવે માત્ર આયાત પર નિર્ભર રહેવાને બદલે એક મુખ્ય નિકાસકાર બની રહ્યું છે. ખાસ કરીને અમેરિકા અને યુરોપિયન યુનિયન (EU) ના બજારો ભારત માટે મોટી તકો ઉભી કરી રહ્યા છે, જે કુલ વૈશ્વિક માંગનો લગભગ ત્રીજો ભાગ ધરાવે છે.
મુક્ત વ્યાપાર કરારો (FTAs) નો નવો યુગ
ભારતે છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેની વ્યાપાર નીતિમાં મોટો બદલાવ આણ્યો છે. યુએઈ (UAE), ઓસ્ટ્રેલિયા અને મોરિશિયસ સાથેના સફળ કરારો બાદ હવે ભારત બ્રિટન (UK), યુરોપિયન યુનિયન (EU), ઓમાન અને ન્યુઝીલેન્ડ જેવા મોટા અર્થતંત્રો સાથે કરારો કરી રહ્યું છે. જાન્યુઆરી ૨૦૨૬માં ભારત-યુરોપિયન યુનિયન (EU) વચ્ચે થયેલો કરાર એક ઐતિહાસિક સીમાચિહ્નરૂપ માનવામાં આવે છે, જે ૨૪ ટ્રિલિયન ડોલરના સંયુક્ત બજાર સુધી ભારતની પહોંચ વધારશે. આ કરારો દ્વારા ભારતીય નિકાસકારોને ટેક્સમાં રાહત અને બજારમાં સરળ પ્રવેશ મળે તેવી અપેક્ષા છે.
વધતી જતી વ્યાપાર ખાધ અને પડકારો
જોકે, આ તેજસ્વી ચિત્રની બીજી બાજુ પણ છે. જીટીઆઈ (GTRI) ના અહેવાલ મુજબ, ભૂતકાળના વ્યાપાર કરારો હંમેશા ભારત માટે ફાયદાકારક રહ્યા નથી. આશિયાન (ASEAN), જાપાન અને દક્ષિણ કોરિયા સાથેના કરારો બાદ આ દેશો સાથે ભારતની વ્યાપાર ખાધમાં મોટો ઉછાળો જોવા મળ્યો છે. ઉદાહરણ તરીકે, આશિયાન દેશો સાથેની ખાધમાં ૩૮૧% નો જંગી વધારો થયો છે. આનું મુખ્ય કારણ એ છે કે આ ભાગીદાર દેશોમાં પહેલાથી જ ટેક્સ ઓછા હતા, જ્યારે ભારતે પોતાના ટેક્સમાં મોટો ઘટાડો કરવો પડ્યો, જેનાથી વિદેશી માલ ભારતમાં સસ્તો થયો પરંતુ ભારતીય માલને ત્યાં નવો કોઈ મોટો ફાયદો ન મળ્યો.
નિકાસકારો દ્વારા FTAs નો ઓછો ઉપયોગ
એક ચોંકાવનારી હકીકત એ છે કે ભારતના માત્ર ૨૦-૩૦% નિકાસકારો જ આ કરારોનો લાભ લે છે. તેની સામે ભારત મોકલવામાં આવતા માલ પર વિદેશી નિકાસકારો ૬૦-૭૦% જેટલો આ કરારોનો લાભ ઉઠાવે છે. ભારતીય નિકાસકારો માટે કાગળની કાર્યવાહી અને નિયમોનું પાલન કરવું એટલું મોંઘું અને જટિલ પડે છે કે તેઓ ઘણીવાર ટેક્સમાં મળતી નાની રાહતને બદલે સામાન્ય નિયમો હેઠળ વેપાર કરવાનું પસંદ કરે છે. આ અસમાનતા ભારતની નિકાસ વૃદ્ધિમાં મોટો અવરોધ છે.
ઉદ્યોગો માટે ‘ઇન્વર્ટેડ ડ્યુટી’ નો માર
ભારતીય ઉત્પાદકો માટે અન્ય એક ગંભીર સમસ્યા ‘ઇન્વર્ટેડ ડ્યુટી સ્ટ્રક્ચર’ છે. આ પરિસ્થિતિમાં કાચા માલ પર વધુ ટેક્સ ભરવો પડે છે, જ્યારે તૈયાર માલ વ્યાપાર કરારો હેઠળ વિદેશથી ઝીરો ટેક્સ પર ભારતમાં આવે છે. ઉદાહરણ તરીકે, સ્ટીલ કે એલ્યુમિનિયમ પર આયાત ડ્યુટી લાગે છે, પણ તેમાંથી બનેલી મશીનરી એશિયન દેશોમાંથી વ્યાપાર કરારો હેઠળ ડ્યુટી વગર આવે છે. આનાથી “મેક ઇન ઇન્ડિયા” ને બદલે “મેક ઇન આશિયાન, સેલ ઇન ઇન્ડિયા” જેવી સ્થિતિ સર્જાય છે, જે સ્થાનિક રોજગારી અને રોકાણ માટે જોખમી છે.
પર્યાવરણ અને નવા નિયમોના અવરોધ
નવા જમાનાના વ્યાપાર કરારોમાં માત્ર ટેક્સ જ નહીં, પણ પર્યાવરણ અને મજૂર કાયદાઓ પણ મહત્વના બની રહ્યા છે. યુરોપિયન યુનિયનનો ‘કાર્બન બોર્ડર એડજસ્ટમેન્ટ મિકેનિઝમ’ (CBAM) અથવા કાર્બન ટેક્સ ભારતીય સ્ટીલ અને એલ્યુમિનિયમ ઉદ્યોગ માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. જો ભારતીય કંપનીઓ પર્યાવરણના કડક ધોરણો નહીં અપનાવે, તો વ્યાપાર કરારો દ્વારા મળેલી ટેક્સની રાહત આ નવા ટેક્સ સામે ધોવાઈ જશે. આ ઉપરાંત, ડેટા ગવર્નન્સ અને બૌદ્ધિક સંપદાના કડક નિયમો પણ ભારતની નીતિ ઘડતરની સ્વતંત્રતાને મર્યાદિત કરી શકે છે.
આગળનો માર્ગ: સજ્જતા અને સ્પર્ધાત્મકતા
૧ ટ્રિલિયન ડોલરનું લક્ષ્ય હાંસલ કરવા માટે ભારતે માત્ર વ્યાપાર કરારો પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાની આંતરિક સ્પર્ધાત્મકતા વધારવી પડશે. લોજિસ્ટિક્સ ખર્ચ ઘટાડવો, ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સુધારવું અને જટિલ નિયમોનું સરળીકરણ કરવું અત્યંત જરૂરી છે. ઉદ્યોગોએ પણ વૈશ્વિક ધોરણો મુજબ પોતાની ગુણવત્તા સુધારવી પડશે. જો ભારત તેના કાચા માલ પરના ટેક્સના માળખામાં સુધારો કરે અને તેના નિકાસકારોને FTAs નો ઉપયોગ કરવામાં પડતી મુશ્કેલીઓ દૂર કરે, તો જ આ વ્યાપાર કરારો સાચા અર્થમાં ભારતના આર્થિક વિકાસના એન્જિન બની શકશે.
