મધ્ય પૂર્વમાં અત્યાર સુધી જે યુદ્ધ ઈરાન અને ઈઝરાયેલ વચ્ચે લશ્કરી થાણાઓ સુધી સીમિત હતું, તેણે હવે વિશ્વની ‘લાઈફલાઈન’ ગણાતા ઉર્જા સ્થાપનોને નિશાન બનાવવાનું શરૂ કર્યું છે. ઈરાને કતારના રાસ લફાન ઇન્ડસ્ટ્રિયલ સિટી સ્થિત મુખ્ય ગેસ પ્લાન્ટ પર મિસાઈલ હુમલો કરતા ત્યાં ભીષણ આગ ફાટી નીકળી છે અને ઉત્પાદન સંપૂર્ણપણે બંધ કરવાની ફરજ પડી છે. આ સમાચાર વાયુવેગે ફેલાતા જ વૈશ્વિક બજારમાં LNG ના ભાવમાં ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, પરંતુ સૌથી વધુ ચિંતા ભારત સરકાર અને ઉદ્યોગ જગતમાં જોવા મળી રહી છે.
ભારત માટે કતાર કેમ અનિવાર્ય છે?
ભારત પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મોટાભાગે આયાત પર નિર્ભર છે. આંકડાકીય દ્રષ્ટિએ જોઈએ તો:
-
ભારત વાર્ષિક આશરે ૨૭ મિલિયન ટન LNG આયાત કરે છે.
-
તેમાંથી સિંહફાળો એટલે કે ૧૨ થી ૧૩ મિલિયન ટન (૪૭%) માત્ર કતારથી આવે છે.
-
બાકીનો પુરવઠો UAE (૨૪%) અને અમેરિકા (૧૧%) માંથી પુરો કરવામાં આવે છે.
કતાર પરનો આ હુમલો એવા સમયે થયો છે જ્યારે ઈઝરાયલે અગાઉ ઈરાનના દક્ષિણ પારસ ગેસ ક્ષેત્રને નિશાન બનાવ્યું હતું. તેના બદલા તરીકે ઈરાને હવે ખાડી દેશોના ઉર્જા સ્થાપનોને નિશાન બનાવવાની રણનીતિ અપનાવી છે, જે સીધી રીતે ભારત જેવા આયાતકાર દેશોના હિતોને નુકસાન પહોંચાડી રહી છે.
મોંઘવારીનો નવો રાઉન્ડ શરૂ થશે?
જો કતારનો આ પ્લાન્ટ લાંબા સમય સુધી બંધ રહેશે, તો ભારતને ઓપન માર્કેટમાંથી ‘સ્પોટ પ્રાઈસ’ પર ગેસ ખરીદવો પડશે. હાલમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અસ્થિરતાને કારણે સ્પોટ પ્રાઈસ આસમાને છે. આની સીધી અસર: ૧. LPG અને PNG: રસોઈ ગેસના ભાવમાં તોતિંગ વધારો થઈ શકે છે. ૨. સીએનજી (CNG): વાહન વ્યવહાર મોંઘો થશે, જેની અસર શાકભાજી અને અન્ય ચીજવસ્તુઓના પરિવહન ખર્ચ પર પડશે. ૩. ખાતર ઉદ્યોગ: ભારતનો ફર્ટિલાઈઝર ઉદ્યોગ ગેસ પર નિર્ભર છે, જે મોંઘો થતા ખેતીના ખર્ચમાં પણ વધારો થઈ શકે છે.
QatarEnergy’s Ras Laffan Industrial City to the north of Doha, Qatar's main site for the production of liquefied natural gas and gas-to-liquid, as well as the largest export terminal for LNG in the world, has been heavily targeted tonight by ballistic missiles fired by Iran.… pic.twitter.com/Ax9WaOjDAK
— OSINTdefender (@sentdefender) March 18, 2026
હોર્મુઝની સામુદ્રધુનીમાં વધતું જોખમ
માત્ર ઉત્પાદન જ નહીં, પણ પરિવહન પણ એક મોટી સમસ્યા બની છે. હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz), જે વિશ્વના તેલ અને ગેસ વેપારનો મુખ્ય માર્ગ છે, ત્યાં ઈરાની નૌકાદળની સક્રિયતા વધી છે. અહેવાલો મુજબ, ભારતના કેટલાક ગેસ ટેન્કરો અત્યારે સમુદ્રમાં સુરક્ષાના કારણોસર અટકાવવામાં આવ્યા છે. જો આ માર્ગ લાંબો સમય બંધ રહેશે, તો સપ્લાય ચેઈન સંપૂર્ણપણે ખોરવાઈ શકે છે.
ભારત પાસે હવે શું વિકલ્પો છે?
કેન્દ્ર સરકારે પરિસ્થિતિની ગંભીરતા જોતા ઇમરજન્સી બેઠકો શરૂ કરી છે. ભારત પાસે હાલમાં નીચે મુજબના વિકલ્પો હોઈ શકે છે:
-
અમેરિકા અને ઓસ્ટ્રેલિયા: ભારત આ દેશો પાસેથી વધારાનો LNG પુરવઠો મેળવવા માટે વાટાઘાટો કરી શકે છે, જોકે તે પરિવહન ખર્ચના કારણે મોંઘો પડી શકે છે.
-
રશિયા સાથે નવા કરાર: રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ બાદ રશિયા ભારતને રાહત દરે ઉર્જા સ્ત્રોતો આપી રહ્યું છે, ગેસ માટે પણ આ વિકલ્પ તપાસી શકાય છે.
-
વ્યૂહાત્મક અનામત (Strategic Reserves): ભારત પોતાના ગેસ રિઝર્વનો ઉપયોગ કરીને ટૂંકા ગાળાની અછતને પહોંચી વળી શકે છે, પરંતુ લાંબા ગાળે આ આત્મનિર્ભરતા પર પ્રશ્નાર્થ ચિન્હ છે.
૧૯ માર્ચ, ૨૦૨૬ ના આ ઘટનાક્રમે સાબિત કર્યું છે કે મધ્ય પૂર્વની અશાંતિ હવે માત્ર પ્રાદેશિક મુદ્દો નથી રહ્યો. ભારત માટે આ એક ‘વેક-અપ કોલ’ છે કે તેણે ઉર્જા માટે કોઈ એક દેશ પર નિર્ભર રહેવાને બદલે પોતાના સ્ત્રોતોનું વૈવિધ્યકરણ (Diversification) કરવું પડશે. હાલમાં સરકાર ભલે કહેતી હોય કે અછત નથી, પણ જો યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાયું તો સામાન્ય ભારતીયના ખિસ્સા પર મોટો બોજો આવવો નક્કી છે.
