હોર્મુઝ નો જંગ: ૬૦ દિવસની ‘ફ્રી એન્ટ્રી’ અને અમેરિકા-ઈરાન વચ્ચે વધતો તણાવ
વિશ્વના અર્થતંત્ર માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ગણાતી હોર્મુઝની સામુદ્રધુની (Strait of Hormuz) ફરી એકવાર વૈશ્વિક રાજકારણના કેન્દ્રમાં છે. ઈરાને કરેલી તાજેતરની જાહેરાત કે “જહાજો માટે મફત માર્ગ ફક્ત ૬૦ દિવસ માટે જ છે,” તેણે માત્ર અમેરિકા જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર વિશ્વના દેશોની ચિંતા વધારી દીધી છે. તેલની નિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યાપારના મુખ્ય માર્ગ એવા આ વ્યૂહાત્મક જળમાર્ગ પર ઈરાને પોતાનું આધિપત્ય જમાવવાની રણનીતિ અપનાવી છે, જે આગામી સમયમાં મોટા સંઘર્ષનું કારણ બની શકે છે.
હોર્મુઝનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ અને ‘ચોક પોઈન્ટ’
હોર્મુઝની સામુદ્રધુની એ ફારસની ખાડી અને ઓમાનની ખાડીને જોડતી એક સાંકડી પટ્ટી છે. વિશ્વના કુલ તેલના પુરવઠાનો એક મોટો હિસ્સો દરરોજ અહીંથી પસાર થાય છે. ઈરાન માટે આ સામુદ્રધુની માત્ર એક જળમાર્ગ નથી, પરંતુ તે તેનું સૌથી મોટું ‘રાજકીય હથિયાર’ છે. જ્યારે પણ અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે તણાવ વધે છે, ત્યારે ઈરાન આ માર્ગને બ્લોક કરવાની કે તેના પર નિયંત્રણ રાખવાની ધમકી આપીને સુપરપાવરને ઘૂંટણિયે લાવવાનો પ્રયત્ન કરે છે. ૬૦ દિવસની સમયમર્યાદા એ સંકેત આપે છે કે ઈરાન પરમાણુ કરાર કે અન્ય મુદ્રાઓ પર અમેરિકા સાથે થતી વાટાઘાટોમાં પોતાની શરતો મનવાવા માંગે છે.
બે રસ્તા, બે દુનિયા: કન્ફ્યુઝનની સ્થિતિ
યુદ્ધ અને સંઘર્ષ પછી સ્થિતિ એવી બની છે કે સમુદ્રમાં હવે જહાજો માટે બે અલગ-અલગ રસ્તાઓ બની ગયા છે.
અમેરિકન રૂટ: અમેરિકા અને પશ્ચિમી દેશો ઈચ્છે છે કે તમામ કમર્શિયલ જહાજો તેમના દ્વારા નક્કી કરેલા રૂટનો ઉપયોગ કરે, જે ઓમાન અને UAE ના દરિયાકાંઠાની નજીક છે. આ રસ્તો સુરક્ષિત ગણાય છે, પરંતુ તે ભૌગોલિક રીતે ખૂબ જ સાંકડો અને ઉથલા પાણી (Shallow water) વાળો છે, જ્યાં જહાજો ફસાઈ જવાનું જોખમ વધારે રહે છે.
ઈરાનનો રૂટ: બીજી તરફ, ઈરાને લારક ટાપુ અને બંદર-એ-અબ્બાસ પાસે પોતાની નવી શિપિંગ લેન તૈયાર કરી છે. ઈરાનનો આગ્રહ છે કે જહાજોએ તેના નિયમો અને તેના નિર્ધારિત રૂટનું જ પાલન કરવું પડશે. જો કોઈ જહાજ આ રૂટનો અનાદર કરે છે, તો ઈરાન તેની સુરક્ષાની જવાબદારી લેતું નથી, જે સીધી રીતે ડ્રોન હુમલા કે અન્ય કાર્યવાહીની ધમકી છે.
‘ટ્રોલ ટેક્સ’ અને આંતરરાષ્ટ્રીય માન્યતાનો ખેલ
ઈરાનનો લાંબા ગાળાનો હેતુ માત્ર પરમાણુ મુદ્દા સુધી મર્યાદિત નથી. તે હોર્મુઝ પર પોતાનું સંપૂર્ણ નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવા માંગે છે જેથી ભવિષ્યમાં તે અહીંથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી સત્તાવાર રીતે ‘ટ્રોલ’ (Toll) વસૂલી શકે. ઈરાન ઈચ્છે છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય હોર્મુઝ પરના તેના અધિકારને માન્યતા આપે. આ એક એવી ગેંગસ્ટર રણનીતિ છે જેમાં ઈરાન તણાવ વધારીને અમેરિકાને એવી સ્થિતિમાં મૂકવા માંગે છે કે અમેરિકા તેની માંગણીઓ સ્વીકારવા મજબૂર થાય.
શું અમેરિકા કોઈ મજબૂરીમાં છે?
અમેરિકા હાલમાં એક અજીબ મડાગાંઠમાં ફસાયું છે. એક તરફ તે ઈરાન પર કડક પ્રતિબંધો લાદવા માંગે છે, તો બીજી તરફ તે ઈરાનને ટેબલ પર લાવવા માટે વાતચીત પણ કરી રહ્યું છે. નિષ્ણાતોના મતે, ઈરાન જે રીતે વાતચીત કરી રહ્યું છે તે જોતા એવું લાગે છે કે ઈરાન અમેરિકાની દરેક શરત પૂરી કરવાને બદલે, અમેરિકા પાસેથી પોતાની માંગણીઓ મનાવવામાં વધુ સફળ થઈ રહ્યું છે. શું આ યુદ્ધવિરામ કે વાટાઘાટો માત્ર ઈરાન માટે ફાયદાકારક સાબિત થઈ રહી છે? આ પ્રશ્ન પશ્ચિમી દેશોના નીતિ-નિર્ધારકો માટે મોટો માથાનો દુખાવો છે.
વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર શું અસર પડશે?
જો ઈરાન ખરેખર ૬૦ દિવસ પછી હોર્મુઝના નિયમો બદલે છે અથવા તો જહાજો પર ટ્રોલ વસૂલવાનું શરૂ કરે છે, તો તેની સીધી અસર વૈશ્વિક મોંઘવારી પર પડશે. તેલના ભાવમાં તોતિંગ વધારો થઈ શકે છે. પેટ્રોલિયમ પદાર્થો મોંઘા થવાથી પરિવહન અને અન્ય જરૂરી ચીજવસ્તુઓના ભાવ આસમાને પહોંચી શકે છે. ભારત જેવા દેશો માટે, જે પોતાની ઉર્જા જરૂરિયાતો માટે મધ્ય-પૂર્વ પર નિર્ભર છે, આ સ્થિતિ ઘણી મુશ્કેલી ભરેલી બની શકે છે.
હોર્મુઝની વર્તમાન સ્થિતિ ‘શાંતિ પહેલાનું વાવાઝોડું’ સાબિત થઈ શકે છે. ૬૦ દિવસની આ ‘ડેડલાઈન’ અમેરિકા અને ઈરાન માટે ગંભીર છે. જો અમેરિકા ઈરાનની આ રણનીતિ સામે નમતું જોખશે, તો ઈરાનનો ઉત્સાહ વધશે અને જો અમેરિકા સખત વલણ અપનાવશે, તો તે સીધા સૈન્ય સંઘર્ષમાં પરિણમી શકે છે.
સત્ય એ છે કે, હોર્મુઝ અત્યારે ઈરાનના હાથમાં એક એવું મજબૂત કાર્ડ બની ગયું છે, જેનો ઉપયોગ કરીને તે પોતાના પર લાગેલા પ્રતિબંધો દૂર કરવા અને પોતાની સંપત્તિ પરનો કબજો પાછો મેળવવા માંગે છે. હવે જોવાનું એ છે કે, વિટકોફ અને જારેડ કુશનર જેવા અમેરિકન પ્રતિનિધિઓ આ જટિલ કોયડાને કઈ રીતે ઉકેલે છે. શું ઈરાન પોતાની વાત મનાવી લેશે? કે પછી હોર્મુઝના આ સાંકડા જળમાર્ગમાં ફરી એકવાર યુદ્ધના વાદળો ઘેરાશે? આગામી બે મહિના વિશ્વના ઇતિહાસમાં ખૂબ જ નિર્ણાયક રહેવાના છે.
