ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનેઈની તબિયત અત્યંત નાજુક: ઈરાનમાં મૃત્યુના અહેવાલોથી ખળભળાટ અને અસ્થિરતાનું વાતાવરણ
મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા ભારે લશ્કરી તણાવ અને ભૂરાજકીય અસ્થિરતા વચ્ચે ઈરાનથી એક અત્યંત મોટા અને સનસનાટીભર્યા સમાચાર સામે આવી રહ્યા છે. પોતાના પિતા આયતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈના અવસાન બાદ ઈરાનનું શાસન સંભાળનારા નવા સર્વોચ્ચ નેતા (Supreme Leader) મોજતબા ખામેનેઈ (Mojtaba Khamenei) ની તબિયત અત્યંત નાજુક હોવાનું અને તેમને હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવ્યા હોવાના અહેવાલો બહાર આવ્યા છે. ઈરાનની શાસનવ્યવસ્થાની અંદર અને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે એવા અહેવાલો પણ વહેતા થયા છે કે ટૂંક સમયમાં જ તેમના મૃત્યુની સત્તાવાર જાહેરાત થઈ શકે છે.
જ્યારથી મોજતબા ખામેનેઈએ ઈરાનના સર્વોચ્ચ નેતા તરીકેનો પદભાર સંભાળ્યો છે, ત્યારથી તેઓ અત્યાર સુધી એક પણ વાર સાર્વજનિક રૂપે કે મીડિયા સામે આવ્યા નથી. તેઓ માત્ર લેખિત નિવેદનો દ્વારા જ દેશ અને સૈન્યને સંદેશાઓ પહોંચાડી રહ્યા છે. આ પરિસ્થિતિને કારણે ઈરાનના નેતૃત્વ અને દેશની આંતરિક સ્થિરતાને લઈને અનેક ગંભીર સવાલો ઊભા થયા છે.
આંતરિક વર્તુળોમાંથી અહેવાલ અને ‘શહાદત’ની શક્યતા
મીડિયા રિપોર્ટ્સ અનુસાર, ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાન (President Masoud Pezeshkian) ના પ્રશાસનની નજીકના સૂત્રોને ટાંકીને ઈરાનવાયર (IranWire) એ અહેવાલ આપ્યો છે કે, ઈરાની શાસનના ઉચ્ચ સ્તરે મોજતબા ખામેનેઈની સ્થિતિ ‘અત્યંત નાજુક’ હોવાની અફવાઓ અને ચર્ચાઓ ચાલી રહી છે.
શાસન સાથે જોડાયેલા એક અનામી સૂત્રે આ બાબતે મોટો દાવો કરતા જણાવ્યું હતું કે, “જો આપણને ટૂંક સમયમાં જ તેમના મૃત્યુ કે શહાદત (Martyrdom) ના સમાચાર સાંભળવા મળે, તો તેમાં જરાય આશ્ચર્ય પામવા જેવું નહીં હોય.”
આ નિવેદને સાબિત કરી દીધું છે કે ઈરાનની સરકાર અને સૈન્ય નેતૃત્વની અંદર સ્થિતિ ભારે તણાવપૂર્ણ છે અને નવી કટોકટી આકાર લઈ રહી છે.
લશ્કરી હુમલામાં ઈજા અને ભૂગર્ભમાં જવાની ફરજ
ઉલ્લેખનીય છે કે, 28 ફેબ્રુઆરીના રોજ યુએસ અને ઈઝરાયેલ (US-Israeli military strikes) ના સંયુક્ત લશ્કરી હુમલામાં ઈરાનના તત્કાલીન સર્વોચ્ચ નેતા આયતોલ્લાહ અલી ખામેનેઈ માર્યા ગયા હતા. આ હુમલાના થોડા સમય બાદ જ તેમના પુત્ર મોજતબા ખામેનેઈએ દેશની સત્તા પોતાના હાથમાં લીધી હતી.
જોકે, જે શરૂઆતી હુમલામાં તેમના પિતાના કમ્પાઉન્ડને નિશાન બનાવાયું હતું, તેમાં મોજતબા ખામેનેઈ પણ ગંભીર રીતે ઘવાયા હતા અને કથિત રીતે તેમનો ચહેરો વિકૃત (disfigured) થઈ ગયો હતો. હુમલામાં બચી ગયા બાદ પોતાના પર ફરીથી લક્ષિત હુમલો (Targeted Strike) ન થાય તે માટે તેઓ તાત્કાલિક ભૂગર્ભમાં (In Hiding) જતા રહ્યા હતા. પોતાની સુરક્ષા જાળવી રાખવા માટે તેઓ વરિષ્ઠ સરકારી અને સૈન્ય અધિકારીઓ સાથે સીધો સંપર્ક કરવાને બદલે મધ્યસ્થીઓ (Intermediaries) ના એક અત્યંત ધીમા નેટવર્ક દ્વારા કામ કરી રહ્યા છે.
રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયાનનું નિવેદન અને આંતરરાષ્ટ્રીય દાવાઓ
મોજતબા ખામેનેઈની શારીરિક સ્થિતિ અને તેમના લોકેશન અંગે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે લાંબા સમયથી અટકળો ચાલી રહી છે. હાલમાં જ ઈરાની સ્ટેટ ટીવીને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયાને જાતે સ્વીકાર્યું હતું કે, વર્તમાન સંજોગોમાં સર્વોચ્ચ નેતા મોજતબા ખામેનેઈ સાથે સીધો સંપર્ક કે વાર્તાલાપ કરવો “અત્યંત મુશ્કેલ” બની રહ્યો છે.
બીજી તરફ, જુલાઈ મહિનામાં સાઉદી અરેબિયાના અગ્રણી ન્યૂઝ આઉટલેટ અલ્-હદાસ (al-Hadath) એ ઈઝરાયેલી સુરક્ષા સૂત્રોના હવાલેથી મોટો દાવો કર્યો હતો કે મોજતબા ખામેનેઈ હાલમાં ઈરાનની સરહદમાં જ હાજર નથી.
આ સમયગાળા દરમિયાન અમેરિકી પ્રમુખ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે પણ ફોક્સ ન્યૂઝ (Fox News) ને આપેલા એક ઈન્ટરવ્યુમાં ઈરાનની સ્થિતિ અંગે નિવેદન આપ્યું હતું. ટ્રમ્પે દાવો કર્યો હતો કે અમેરિકી લશ્કરી અભિયાન બાદ ઈરાનનું ટોચનું સૈન્ય નેતૃત્વ ખતમ થઈ ચૂક્યું છે. તેમણે ઉમેર્યું હતું કે ખામેનેઈ હુમલા બાદ આશરે “90% ખતમ (incapacitated)” થઈ ગયા છે અને તેમની કામ કરવાની ક્ષમતા સમાપ્ત થઈ ચૂકી છે.
પશ્ચિમી ઈન્ટેલિજન્સ વિરુદ્ધ ઈરાન સરકારના વિરોધાભાસી દાવા
પશ્ચિમી અને વિપક્ષી ઈન્ટેલિજન્સ એજન્સીઓ સતત એવો દાવો કરતી આવી છે કે મોજતબા ખામેનેઈને એટલી ગંભીર ઈજાઓ થઈ છે કે તેઓ ક્યારેય જાહેર જીવનમાં કે લાઈવ વિડીયો સંદેશમાં આવી શકે તેમ નથી. આ જ કારણ છે કે તેઓ અત્યાર સુધી માત્ર લેખિત આદેશો કે પત્રો જ જારી કરી રહ્યા છે.
જોકે, ઈરાની સરકારી અધિકારીઓ આ દાવાઓને સતત ફગાવતા આવ્યા છે.
ઈરાની આરોગ્ય મંત્રાલય: શરૂઆતમાં ઈરાનના હેલ્થ મિનિસ્ટ્રીના પ્રતિનિધિઓએ દાવો કર્યો હતો કે મોજતબાને થયેલી ઈજાઓ એકદમ સામાન્ય કે સપાટી પરની (superficial) હતી.
વરિષ્ઠ અધિકારીઓ: ઈરાનના ઉચ્ચ અધિકારીઓ દાવાઓ કરી રહ્યા છે કે સર્વોચ્ચ નેતા સંપૂર્ણ રીતે સક્ષમ છે અને તેઓ દરરોજ દેશની વ્યૂહાત્મક અને ઓપરેશનલ બાબતો પર સીધી નજર રાખીને સૂચનાઓ આપી રહ્યા છે.
આમ છતાં, મોજતબા ખામેનેઈ સતત જાહેર સમક્ષ આવવાનું ટાળી રહ્યા હોવાથી આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે તેમના સ્વાસ્થ્ય અને ઈરાની શાસનની સ્થિરતા સામે શંકાના વાદળો ઘેરાયા છે.
ઈરાનના ભવિષ્ય પર ઘેરાતા કટોકટીના વાદળો
અમેરિકા અને ઈઝરાયેલના હુમલાઓ બાદ ઈરાન પહેલાથી જ આર્થિક અને રાજકીય દબાણ હેઠળ છે. જો મોજતબા ખામેનેઈના મૃત્યુના સમાચારો સાચા ઠરે છે, તો ઈરાનને ટૂંકા ગાળામાં જ બીજા નવા સર્વોચ્ચ નેતાની પસંદગી કરવાની ફરજ પડશે.
યુદ્ધની સ્થિતિ, ઉચ્ચ સૈન્ય કમાન્ડરોનું નુકસાન અને હવે સર્વોચ્ચ નેતાની ગંભીર સ્થિતિને કારણે ઈરાનની ‘ઇસ્લામિક રિવોલ્યુશનરી ગાર્ડ કોર્પ્સ’ (IRGC) અને રાજકીય વર્તુળોમાં ભારે અસ્થિરતા સર્જાવાની પૂરેપૂરી શક્યતા છે. વિશ્વભરની વિદેશી એજન્સીઓ અને રાજદ્વારીઓ હાલ તેહરાનની પલટાતી સ્થિતિ પર ઝીણવટભરી નજર રાખી રહ્યા છે.
