ઈરાનમાં મહાક્રાંતિ: આર્થિક તબાહી અને સત્તા વિરોધી લહેર વચ્ચે ‘ઈસ્લામિક ગણરાજ્ય’ના અસ્તિત્વ પર સંકટ
ઈરાનમાં 28 ડિસેમ્બર 2025ના રોજ તેહરાનના ગ્રાન્ડ બજારથી શરૂ થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો હવે દેશવ્યાપી વિદ્રોહમાં ફેરવાઈ ગયા છે, જેને 1979ની ઈસ્લામી ક્રાંતિ પછીનો સૌથી મોટો પડકાર માનવામાં આવે છે. આ આંદોલન, જે શરૂઆતમાં વધતી મોંઘવારી અને ગગડતા ચલણના વિરોધમાં શરૂ થયું હતું, તે હવે સીધી રીતે શાસન પરિવર્તન અને ઈસ્લામી ધર્મતંત્ર (Theocracy) ના અંતની માંગ કરી રહ્યું છે.
આર્થિક પતન બન્યું વિદ્રોહનું મુખ્ય કારણ
સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, ઈરાનની અર્થવ્યવસ્થા અત્યારે તેના સૌથી ખરાબ તબક્કામાંથી પસાર થઈ રહી છે. ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં વાર્ષિક ફુગાવાનો દર 42.2% સુધી પહોંચી ગયો છે, જ્યારે ખાદ્ય પદાર્થોની કિંમતોમાં 72% નો જંગી વધારો નોંધાયો છે. ઈરાની રિયાલનું મૂલ્ય ઘટીને રેકોર્ડ નીચલા સ્તરે પહોંચી ગયું છે, જ્યાં એક અમેરિકન ડોલરની કિંમત 1.5 મિલિયન રિયાલ થઈ ગઈ છે. આ આર્થિક સંકટે ‘બઝારી’ (વેપારીઓ), વિદ્યાર્થીઓ અને સામાન્ય જનતાને રસ્તા પર ઉતરવા માટે મજબૂર કરી દીધી છે.
લોહિયાળ દમન અને માનવાધિકારનું ઉલ્લંઘન
ઈરાની સુરક્ષા દળોએ પ્રદર્શનકારીઓને કચડી નાખવા માટે ઘાતક બળ અને જીવંત દારૂગોળાનો ઉપયોગ કર્યો છે. ‘ઈરાન ઈન્ટરનેશનલ’ ના અહેવાલ મુજબ, આ દમનમાં અત્યાર સુધીમાં 12,000 થી વધુ લોકો માર્યા ગયા છે, જેને આધુનિક ઈરાની ઈતિહાસનો સૌથી મોટો નર સંહાર કહેવામાં આવી રહ્યો છે. હોસ્પિટલોમાં ઘાયલોની સંખ્યા એટલી વધારે છે કે તબીબી વ્યવસ્થા સંપૂર્ણપણે પડી ભાંગી છે.
શાસને દમન માટે નીચેના કડક પગલાં લીધા છે:
- ઇન્ટરનેટ બ્લેકઆઉટ: 8 જાન્યુઆરી 2026 થી સમગ્ર દેશમાં ઇન્ટરનેટ અને ટેલિફોન સેવાઓ બંધ કરી દેવામાં આવી છે જેથી પ્રદર્શનકારીઓ સંગઠિત ન થઈ શકે અને હિંસાના સમાચાર બહાર ન જઈ શકે.
- વિદેશી લડવૈયાઓની ભરતી: અહેવાલો છે કે શાસને પ્રદર્શનોને દબાવવા માટે ઇરાકી શિયા મિલિશિયા (PMF) અને હિઝબુલ્લાહ જેવા વિદેશી લડવૈયાઓને તૈનાત કર્યા છે.
- સામૂહિક ધરપકડ: અત્યાર સુધીમાં 10,000 થી વધુ લોકોની ધરપકડ કરવામાં આવી છે અને અનેક પ્રદર્શનકારીઓને મૃત્યુદંડની સજા ફટકારવામાં આવી છે.
બદલાતા સૂત્રો અને રેઝા પહેલવીની ભૂમિકા
આ વખતના વિરોધ પ્રદર્શનોમાં સૂત્રોનું સ્વરૂપ બદલાઈ ગયું છે. પ્રદર્શનકારીઓ માત્ર “સરમુખત્યારનું મૃત્યુ” (Marg bar Diktâtor) જ નથી પોકારી રહ્યા, પરંતુ દેશનિકાલ કરાયેલા રાજકુમાર રેઝા પહેલવીની વાપસી અને રાજાશાહીની પુનઃસ્થાપનાની માંગ પણ કરી રહ્યા છે. 8 જાન્યુઆરીએ પહેલવીના આહવાન બાદ વિરોધ પ્રદર્શનોમાં વધુ તેજી આવી છે. લોકો “ન ગાઝા, ન લેબનોન, મારો જીવ ઈરાન માટે” જેવા સૂત્રો લગાવીને શાસનની વિદેશ નીતિ અને આતંકવાદી જૂથો (હમાસ અને હિઝબુલ્લાહ) ને આપવામાં આવતી નાણાકીય સહાયનો વિરોધ કરી રહ્યા છે.
આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રતિક્રિયા અને ભૂ-રાજકીય દબાણ
અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પે ઈરાનને કડક ચેતવણી આપતા કહ્યું છે કે જો પ્રદર્શનકારીઓની હત્યા ચાલુ રહેશે, તો અમેરિકા હસ્તક્ષેપ કરવા માટે “સંપૂર્ણ તૈયાર” (Locked and Loaded) છે. બીજી તરફ, રશિયા દ્વારા ઈરાની શાસનને તકનીકી અને ગુપ્તચર સહાય પૂરી પાડવામાં આવી રહી છે, અને એવા અહેવાલો પણ છે કે સર્વોચ્ચ નેતા અલી ખામેનેઈએ સ્થિતિ બગડવા પર રશિયામાં શરણ લેવાની યોજના બનાવી છે.
ઈરાન અત્યારે એક નિર્ણાયક વળાંક પર ઉભું છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભલે સુરક્ષા દળો અત્યારે શાસન પ્રત્યે વફાદાર હોય, પરંતુ જનતાની ધીરજ હવે સંપૂર્ણપણે ખૂટી ગઈ છે.
