30 ઑક્ટોબરે લોન્ચ થવાનો છે નેવિગેશન સેટેલાઇટ, ભારતની સ્વદેશી NavIC સિસ્ટમને મળશે નવી તાકાત
ભારત અવકાશ ક્ષેત્રે પોતાની ક્ષમતાઓ સતત વધારી રહ્યું છે. હવે ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO) દેશની સ્વદેશી સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે NVS-03 સેટેલાઇટ લોન્ચ કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ મિશનનું મહત્ત્વ માત્ર એક સેટેલાઇટને અવકાશમાં મોકલવા પૂરતું નથી, પરંતુ ભારતને સ્થાન નક્કી કરવા અને નેવિગેશન માટે વિદેશી સિસ્ટમો પરની નિર્ભરતા ઘટાડવામાં પણ મદદરૂપ બની શકે છે.
જાહેર થયેલા કાર્યક્રમ મુજબ, NVS-03નું પ્રક્ષેપણ 30 ઑક્ટોબર 2026ના રોજ રાત્રે 11:51 વાગ્યે આંધ્ર પ્રદેશના શ્રીહરિકોટા સ્થિત સતીશ ધવન સ્પેસ સેન્ટરથી કરવામાં આવવાનું છે. આ માટે ISROના GSLV-F18 રોકેટનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે. જોકે, સેટેલાઇટનું સફળ પ્રક્ષેપણ થયા બાદ તેને નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં સ્થાપિત કરવો અને જરૂરી પરીક્ષણો પૂર્ણ કરવાં પણ એટલાં જ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.
શું છે ભારતની NavIC સિસ્ટમ?
NavICનું પૂરું નામ ‘Navigation with Indian Constellation’ છે. આ ભારતની પોતાની પ્રાદેશિક સેટેલાઇટ નેવિગેશન વ્યવસ્થા છે, જેનું કામ સ્થાન, દિશા અને ચોક્કસ સમય સંબંધિત માહિતી પૂરી પાડવાનું છે. તેની કામગીરી અમેરિકાની GPS સિસ્ટમ જેવી છે, પરંતુ NavICનો મુખ્ય વિસ્તાર ભારત અને તેની આસપાસના આશરે 1,500 કિલોમીટરના પ્રદેશ સુધી ફેલાયેલો છે.
આ સિસ્ટમનો ઉપયોગ માર્ગ પરિવહન, દરિયાઈ નેવિગેશન, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન, પરિવહન સેવાઓ અને વ્યૂહાત્મક કામગીરીમાં થઈ શકે છે. દેશ પાસે પોતાની નેવિગેશન વ્યવસ્થા હોય તો વિદેશી સિસ્ટમો પર સંપૂર્ણ નિર્ભર રહેવાની જરૂર ઘટે છે. રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને મહત્વપૂર્ણ સેવાઓની વિશ્વસનીયતા માટે પણ આ બાબત ઉપયોગી છે.
NVS-03ની જરૂર શા માટે પડી?
ભારતની NavIC સિસ્ટમ છેલ્લા કેટલાક સમયથી કાર્યરત સેટેલાઇટની અછતનો સામનો કરી રહી છે. જાન્યુઆરી 2025માં લોન્ચ કરાયેલ NVS-02 સેટેલાઇટ તેની નિર્ધારિત ભ્રમણકક્ષામાં પહોંચવા માટે જરૂરી ગતિપથ સુધારણા કરી શક્યો નહોતો. તેના પ્રોપલ્શન સિસ્ટમમાં આવેલી ટેકનિકલ સમસ્યાને કારણે આ મુશ્કેલી ઊભી થઈ હતી.
સરકારે અગાઉ સંસદમાં આપેલી માહિતી મુજબ, NavICના માત્ર ત્રણ સેટેલાઇટ સ્થાન, નેવિગેશન અને સમય સંબંધિત સેવાઓ આપી રહ્યા હતા. સામાન્ય રીતે સેટેલાઇટના આધારે સ્વતંત્ર રીતે ચોક્કસ સ્થાન નક્કી કરવા માટે ઓછામાં ઓછા ચાર સેટેલાઇટના સંકેતો જરૂરી હોય છે. તેથી NavICની સ્વતંત્ર સ્થાન-નિર્ધારણ ક્ષમતાને ફરી મજબૂત કરવા નવા સેટેલાઇટનું મહત્ત્વ વધી ગયું છે.
NVS-03થી શું ફાયદો થઈ શકે?
NVS-03 બીજી પેઢીના NavIC સેટેલાઇટ કાર્યક્રમનો ત્રીજો સેટેલાઇટ છે. તેના કાર્યરત થવાથી સિસ્ટમની ક્ષમતા અને વિશ્વસનીયતા સુધારવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, લોન્ચ થતાં જ તમામ સેવાઓ તરત સંપૂર્ણ રીતે શરૂ થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી. સેટેલાઇટે પોતાની ભ્રમણકક્ષા સુધી પહોંચવું, પરીક્ષણો પૂર્ણ કરવાં અને કાર્યરત થવાની મંજૂરી મેળવવી જરૂરી છે.
આ ઉપરાંત, NVS-04 અને NVS-05 જેવા અન્ય સેટેલાઇટ પણ NavIC નેટવર્કને મજબૂત બનાવવાની યોજનાનો ભાગ છે.
ભારતની ટેકનોલોજીકલ આત્મનિર્ભરતા તરફ પગલું
આજના સમયમાં નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ માત્ર મોબાઇલમાં રસ્તો શોધવા પૂરતો મર્યાદિત નથી. પરિવહન, દરિયાઈ કામગીરી, આપત્તિ સમયે બચાવ કામગીરી અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષામાં પણ તેની ભૂમિકા મહત્ત્વપૂર્ણ છે.
NVS-03 મિશન સફળ થાય અને સેટેલાઇટ યોગ્ય રીતે કાર્યરત બને, તો ભારતની સ્વદેશી નેવિગેશન વ્યવસ્થાને નવી શક્તિ મળી શકે છે. આ મિશન ભારતને પોતાની ટેકનોલોજી પર વધુ ભરોસો રાખવા અને અવકાશ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભરતા વધારવા તરફનું એક મહત્વપૂર્ણ પગલું બની શકે છે.
