કોડીન (Codeine) શું છે? માત્ર કફ સીરપ જ નહીં, પણ આ દવાઓમાં પણ થાય છે તેનો ઉપયોગ; જાણો તેના ફાયદા અને ગંભીર જોખમો
તબીબી જગતમાં કેટલીક એવી દવાઓ છે જે પીડામાં રાહત તો આપે છે, પરંતુ તેનો અયોગ્ય ઉપયોગ જીવલેણ સાબિત થઈ શકે છે. આવી જ એક દવા છે ‘કોડીન’ (Codeine). સામાન્ય રીતે લોકો કોડીનને માત્ર કફ સીરપ (ઉધરસની દવા) સાથે જોડે છે, પરંતુ શું તમે જાણો છો કે તેનો ઉપયોગ અન્ય ઘણી ગંભીર બીમારીઓની સારવારમાં પણ થાય છે? તાજેતરના અહેવાલો મુજબ, ડોક્ટરની સલાહ વિના કોડીનયુક્ત દવાઓ લેવાથી વ્યસન અને અન્ય સ્વાસ્થ્ય સમસ્યાઓ વધી રહી છે.
કોડીન શું છે?
કોડીન એ ઓપિયોઇડ (Opioid) વર્ગની દવા છે. તે અફીણના છોડમાંથી મેળવવામાં આવતા કુદરતી પદાર્થોમાંથી બનાવવામાં આવે છે. વિજ્ઞાનની ભાષામાં કહીએ તો, તે એક ‘નાર્કોટિક’ છે જે સીધું આપણા મધ્યસ્થ ચેતાતંત્ર (Central Nervous System) પર અસર કરે છે. તે શરીરમાં જઈને મોર્ફિનમાં રૂપાંતરિત થાય છે અને મગજ સુધી પહોંચતા પીડાના સંકેતોને રોકે છે.
કફ સીરપ સિવાય કઈ દવાઓમાં થાય છે ઉપયોગ?
કોડીન માત્ર ઉધરસ મટાડવા માટે જ નથી, તેના અન્ય ઘણા ઉપયોગો છે:
૧. પીડાનાશક (Painkiller): મધ્યમથી ગંભીર પ્રકારના દુખાવા માટે કોડીનનો ઉપયોગ થાય છે. ઘણીવાર પેરાસિટામોલ અથવા એસ્પિરિન જેવી દવાઓ સાથે તેને મિશ્રિત કરીને આપવામાં આવે છે જેથી તેની અસરકારકતા વધે.
૨. ઓપરેશન પછીની રાહત: સર્જરી અથવા દાંતના ગંભીર ઓપરેશન પછી થતા અસહ્ય દુખાવાને નિયંત્રિત કરવા ડોક્ટરો કોડીન સૂચવે છે.
૩. અતિસાર (Diarrhea) ની સારવાર: ગંભીર કિસ્સાઓમાં, જ્યારે અન્ય દવાઓ કામ ન કરતી હોય, ત્યારે ઝાડાને રોકવા માટે પણ કોડીનનો ઉપયોગ થઈ શકે છે કારણ કે તે પાચન પ્રક્રિયાને ધીમી કરે છે.
વ્યસન અને જોખમો
કોડીનનો સૌથી મોટો ગેરફાયદો એ છે કે તેનું સેવન કરવાથી વ્યક્તિને આનંદ અને શાંતિનો અનુભવ થાય છે (Euphoria), જેના કારણે લોકો તેના વ્યસની બની જાય છે.
- શારીરિક નિર્ભરતા: જો કોઈ વ્યક્તિ લાંબા સમય સુધી કોડીન લે છે, તો તેનું શરીર તેના પર નિર્ભર થઈ જાય છે. દવા ન મળવા પર તેને પરસેવો થવો, બેચેની અને સ્નાયુઓમાં દુખાવો જેવા લક્ષણો દેખાય છે.
- ઓવરડોઝનું જોખમ: કોડીનનો વધુ પડતો ડોઝ શ્વાસ લેવાની પ્રક્રિયાને ધીમી કરી શકે છે, જે કોમા અથવા મૃત્યુનું કારણ બની શકે છે.
કોડીન લેતી વખતે રાખવી પડતી સાવચેતી
૧. ડોક્ટરની સલાહ: ક્યારેય પણ મેડિકલ સ્ટોર પરથી જાતે કોડીનયુક્ત સીરપ કે ગોળીઓ ન ખરીદો.
૨. દારૂ સાથે સેવન: કોડીનને ક્યારેય દારૂ સાથે ન લેવી જોઈએ. આ મિશ્રણ અત્યંત ઝેરી સાબિત થઈ શકે છે.
૩. બાળકો માટે જોખમી: ૧૨ વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને કોડીન આપવી જોખમી હોઈ શકે છે, કારણ કે તેમનું શરીર તેને ઝડપથી મોર્ફિનમાં ફેરવી દે છે જે શ્વાસની તકલીફ ઉભી કરી શકે છે.
સરકારી નિયંત્રણો
ભારત સહિત વિશ્વના ઘણા દેશોમાં કોડીનયુક્ત દવાઓના વેચાણ પર કડક નિયંત્રણો છે. ભારતમાં ‘ડ્રગ્સ એન્ડ કોસ્મેટિક્સ એક્ટ’ હેઠળ આવી દવાઓ માત્ર માન્ય પ્રિસ્ક્રિપ્શન પર જ આપી શકાય છે. તેમ છતાં, બજારમાં તેનો દુરુપયોગ ચિંતાનો વિષય છે.
કોડીન એ એક શક્તિશાળી દવા છે જે યોગ્ય રીતે લેવામાં આવે તો આશીર્વાદરૂપ છે, પરંતુ તેનો નશા તરીકે ઉપયોગ કરવો એ વિનાશકારી છે. જો તમને અથવા તમારા પરિચિતમાં કોઈને કોડીનનું વ્યસન હોય, તો તાત્કાલિક ડોક્ટર અથવા વ્યસનમુક્તિ કેન્દ્રનો સંપર્ક કરવો જોઈએ.
