અફઘાન સરહદ પર રશિયાની વધતી સક્રિયતા, તાજિકિસ્તાનને આધુનિક હથિયારો અને સુરક્ષા મદદ; મોસ્કોમાં મોટી બેઠક
અફઘાનિસ્તાનની બદલાતી સુરક્ષા સ્થિતિને લઈને રશિયાની ચિંતા ફરી એક વખત સામે આવી છે. ખાસ કરીને અફઘાનિસ્તાનને અડીને આવેલી તાજિકિસ્તાનની દક્ષિણ સરહદ પર રશિયાએ પોતાની નજર વધુ કડક કરી છે. મોસ્કો હવે તાજિકિસ્તાનની સરહદ સુરક્ષા વ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવવા માટે ટેક્નિકલ સાધનો, સૈન્ય ઉપકરણો અને હથિયારો ઉપલબ્ધ કરાવી રહ્યું છે.
રશિયાની આ સક્રિયતા માત્ર તાજિકિસ્તાનની સુરક્ષા પૂરતી મર્યાદિત નથી. મધ્ય એશિયામાં અફઘાનિસ્તાનની અસ્થિરતાની અસર ન ફેલાય અને આતંકવાદી સંગઠનો તથા ગેરકાયદેસર હથિયાર અને ડ્રગ્સની હેરાફેરી સામે નિયંત્રણ જળવાઈ રહે તે પણ રશિયાની મોટી ચિંતા છે.
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે મોસ્કોમાં અફઘાનિસ્તાનને લઈને એક મહત્વપૂર્ણ પ્રાદેશિક બેઠક પણ યોજાઈ રહી છે. તેમાં ભારત સહિત અનેક દેશોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે. આ બેઠકમાં અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા, આતંકવાદ, ડ્રગ્સ અને આર્થિક સહયોગ જેવા મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની છે.
તાજિકિસ્તાનની સરહદને લઈને રશિયા કેમ ચિંતિત છે?
તાજિકિસ્તાન અને અફઘાનિસ્તાન વચ્ચેની સરહદ લગભગ 1,300 કિલોમીટર લાંબી છે. આ સરહદનો મોટો હિસ્સો મુશ્કેલ ભૌગોલિક પરિસ્થિતિ ધરાવે છે. પહાડી વિસ્તારો અને ઓછા વસવાટવાળા વિસ્તારોને કારણે સરહદ પર સતત દેખરેખ રાખવી સરળ નથી.
અફઘાનિસ્તાનમાં લાંબા સમયથી ચાલતી રાજકીય અને સુરક્ષા અસ્થિરતાને કારણે તાજિકિસ્તાન માટે આ સરહદ અત્યંત સંવેદનશીલ બની ગઈ છે. ખાસ કરીને સરહદ પારથી આતંકવાદી પ્રવૃત્તિઓ, હથિયારબંધ જૂથોની હિલચાલ અને ગેરકાયદેસર હેરાફેરીની શક્યતા તાજિકિસ્તાન માટે મોટો પડકાર છે.
રશિયા પણ મધ્ય એશિયાને પોતાની સુરક્ષા વ્યવસ્થાનો મહત્વનો વિસ્તાર માને છે. તેથી અફઘાનિસ્તાનમાં કોઈપણ પ્રકારની અસ્થિરતા તાજિકિસ્તાન મારફતે અન્ય મધ્ય એશિયાઈ દેશો સુધી ન પહોંચે તે માટે મોસ્કો સક્રિય થઈ રહ્યું છે.
રશિયા તાજિકિસ્તાનને શું મદદ આપી રહ્યું છે?
રશિયન વિદેશ મંત્રાલયના CIS મામલાઓ સાથે જોડાયેલા અધિકારી અલેક્ઝાન્ડર સ્ટર્નિકના જણાવ્યા પ્રમાણે મોસ્કો તાજિકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદની સ્થિતિ પર સતત નજર રાખી રહ્યું છે.
તેમણે જણાવ્યું છે કે રશિયન સુરક્ષા એજન્સીઓ તાજિક સરહદ સુરક્ષા દળોને જરૂરી ટેક્નિકલ સાધનો, સૈન્ય સામગ્રી અને હથિયારો ઉપલબ્ધ કરાવી રહી છે. આ મદદ બંને દેશો વચ્ચેના સુરક્ષા સહયોગનો એક ભાગ છે.
સરહદની દેખરેખ માટે આધુનિક સાધનો, સંચાર વ્યવસ્થા અને અન્ય સૈન્ય સાધનોની મદદથી તાજિક સરહદ દળોની ક્ષમતા વધારવાનો પ્રયાસ થઈ રહ્યો છે. આ સહાયનો મુખ્ય ઉદ્દેશ સરહદ પર કોઈપણ શંકાસ્પદ હલચલને વહેલી તકે ઓળખવી અને સુરક્ષા દળોને ઝડપી કાર્યવાહી માટે સક્ષમ બનાવવાનો છે.
CSTOની યોજના પણ મહત્વની
રશિયાની આ મદદને CSTO એટલે કે Collective Security Treaty Organizationના વ્યાપક સુરક્ષા કાર્યક્રમ સાથે પણ જોડવામાં આવી રહી છે.
2024માં મંજૂર થયેલા પાંચ વર્ષના કાર્યક્રમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ તાજિકિસ્તાનની દક્ષિણ સરહદને વધુ મજબૂત બનાવવાનો છે. આ કાર્યક્રમ હેઠળ સરહદ સુરક્ષા, ટેક્નિકલ દેખરેખ અને તાજિક બોર્ડર ફોર્સની ક્ષમતામાં વધારો કરવાની યોજના છે.
CSTOમાં રશિયા ઉપરાંત તાજિકિસ્તાન અને મધ્ય એશિયા તથા પૂર્વ સોવિયેત ક્ષેત્રના અન્ય દેશો પણ સામેલ છે. તેથી તાજિકિસ્તાનની સરહદને મજબૂત બનાવવાનો મુદ્દો માત્ર દ્વિપક્ષીય સહયોગ નહીં પરંતુ સમગ્ર સંગઠનની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો છે.
સંગઠન દ્વારા અગાઉ પણ તાજિકિસ્તાનને સરહદી સુરક્ષા માટે જરૂરી સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવવાની વાત કરવામાં આવી હતી. તેની પ્રથમ મોટી સપ્લાય 2026ની શિયાળાની ઋતુ દરમિયાન પહોંચવાની અપેક્ષા વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી અને તેમાં રશિયાની ભૂમિકા મહત્વપૂર્ણ રહેવાની છે.
સરહદ પર અગાઉ પણ બની ચૂક્યા છે બનાવ
તાજિકિસ્તાન માટે અફઘાન સરહદનો પડકાર નવો નથી. સમયાંતરે સરહદ નજીક ઘૂસણખોરી, ગોળીબાર અને શંકાસ્પદ હલચલના અહેવાલો સામે આવતા રહ્યા છે.
ઓગસ્ટમાં પણ સરહદ વિસ્તારમાં ઘૂસણખોરી અને ગોળીબારની ઘટના સામે આવી હતી. આવી ઘટનાઓ બાદ તાજિકિસ્તાનની સુરક્ષા ચિંતાઓ વધુ ગંભીર બની છે.
સરહદ પારથી નાની સંખ્યામાં હથિયારબંધ લોકોની ઘૂસણખોરી પણ સ્થાનિક સુરક્ષા વ્યવસ્થા માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. ખાસ કરીને પહાડી અને મુશ્કેલ વિસ્તારોમાં આવી હલચલને ઓળખવી અને તેને રોકવી વધુ મુશ્કેલ હોય છે.
આથી જ તાજિકિસ્તાન પોતાની સરહદ પર વધુ આધુનિક દેખરેખ અને સૈન્ય ક્ષમતા ઊભી કરવા માંગે છે અને રશિયા આ પ્રયાસમાં મહત્વપૂર્ણ ભાગીદાર બની રહ્યું છે.
તાજિકિસ્તાનમાં રશિયાની 201મી મિલિટરી બેઝ
મધ્ય એશિયામાં રશિયાની સૈન્ય હાજરીનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ આધાર તાજિકિસ્તાનમાં આવેલી 201મી મિલિટરી બેઝ છે. આ બેઝ રશિયા માટે વ્યૂહાત્મક રીતે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.
તાજિકિસ્તાનની ભૌગોલિક સ્થિતિને જોતા આ બેઝ રશિયાને અફઘાનિસ્તાન અને મધ્ય એશિયાની સુરક્ષા સ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખવામાં મદદ કરે છે. રશિયા અગાઉ પણ સ્પષ્ટ કરી ચૂક્યું છે કે તાજિક-અફઘાન સરહદની સુરક્ષા તેની પ્રાદેશિક સુરક્ષા નીતિમાં મહત્વપૂર્ણ સ્થાન ધરાવે છે.
આ સૈન્ય હાજરીને કારણે રશિયા માત્ર રાજદ્વારી માધ્યમથી નહીં પરંતુ જરૂર પડે ત્યારે સૈન્ય ક્ષમતાના માધ્યમથી પણ મધ્ય એશિયાના સુરક્ષા સમીકરણમાં પોતાની ભૂમિકા જાળવી શકે છે.
અફઘાનિસ્તાનની અસ્થિરતા મધ્ય એશિયા માટે કેમ જોખમી?
અફઘાનિસ્તાનમાં લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી અસ્થિરતાની સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે તેની અસર પાડોશી દેશોમાં ફેલાઈ શકે છે.
આતંકવાદી સંગઠનોની પ્રવૃત્તિ, ગેરકાયદેસર હથિયારોની હેરાફેરી, ડ્રગ્સનું નેટવર્ક અને ગેરકાયદેસર સરહદ પાર હલચલ જેવા મુદ્દાઓ માત્ર અફઘાનિસ્તાન પૂરતા મર્યાદિત નથી રહેતા. જો સરહદ સુરક્ષા નબળી પડે તો તેની અસર તાજિકિસ્તાન, ઉઝબેકિસ્તાન અને અન્ય મધ્ય એશિયાઈ દેશો સુધી પહોંચી શકે છે.
રશિયા માટે આ ચિંતા વધુ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે મધ્ય એશિયા તેના પરંપરાગત પ્રભાવ ક્ષેત્રનો ભાગ રહ્યો છે. આ વિસ્તારમાં અસ્થિરતા વધે તો તેની સીધી અસર રશિયાની સુરક્ષા અને વ્યૂહાત્મક હિતો પર પડી શકે છે.
આજે મોસ્કોમાં અફઘાનિસ્તાન પર મોટી બેઠક
આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ વચ્ચે મોસ્કોમાં અફઘાનિસ્તાનને લઈને મહત્વપૂર્ણ બેઠક યોજાઈ રહી છે. આ મોસ્કો ફોર્મેટની આઠમી બેઠક છે.
આ બેઠકમાં ભારત, રશિયા, ચીન, ઈરાન, પાકિસ્તાન, તાજિકિસ્તાન, કઝાકિસ્તાન, કિર્ગિઝસ્તાન અને ઉઝબેકિસ્તાન સહિતના દેશોના પ્રતિનિધિઓ ભાગ લઈ રહ્યા છે.
બેઠકનો મુખ્ય હેતુ અફઘાનિસ્તાનની વર્તમાન સ્થિતિ પર પ્રાદેશિક દેશો વચ્ચે ચર્ચા કરવાનો છે. અફઘાનિસ્તાન સાથે રાજકીય અને આર્થિક સંબંધો ઉપરાંત આતંકવાદ સામે સહયોગ અને ડ્રગ્સની તસ્કરી રોકવા જેવા મુદ્દાઓ પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં રહેવાની શક્યતા છે.
આ બેઠક એટલા માટે મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા સમસ્યા હવે માત્ર એક દેશનો આંતરિક મુદ્દો રહી નથી. તેના પડોશી દેશોની સુરક્ષા, વેપાર માર્ગો અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા સાથે પણ તેનો સીધો સંબંધ છે.
ભારત માટે પણ આ બેઠકનું મહત્વ
મોસ્કો ફોર્મેટમાં ભારતની ભાગીદારી પણ મહત્વપૂર્ણ છે. અફઘાનિસ્તાન સાથે ભારતના ઐતિહાસિક સંબંધો રહ્યા છે અને ભારતે અગાઉ પણ અફઘાનિસ્તાનના વિકાસ માટે અનેક પ્રોજેક્ટમાં સહયોગ આપ્યો છે.
ભારત માટે અફઘાનિસ્તાનમાં આતંકવાદી સંગઠનોની હાજરી અને ડ્રગ્સની હેરાફેરી જેવી સમસ્યાઓ ચિંતાનો વિષય છે. તેથી અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા સ્થિતિ અંગે થતી પ્રાદેશિક ચર્ચામાં ભારતની ભાગીદારી મહત્વ ધરાવે છે.
મોસ્કોમાં યોજાતી બેઠકમાં જો પ્રાદેશિક દેશો સુરક્ષા અને આતંકવાદ સામે સહયોગ માટે કોઈ સામાન્ય અભિગમ વિકસાવી શકે તો તે સમગ્ર મધ્ય અને દક્ષિણ એશિયા માટે મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
રશિયાનો મોટો વ્યૂહાત્મક સંદેશ
તાજિકિસ્તાનની સરહદને મજબૂત બનાવવા માટે રશિયા જે રીતે સૈન્ય અને ટેક્નિકલ મદદ કરી રહ્યું છે તેમાંથી મોસ્કોની પ્રાદેશિક વ્યૂહરચનાનો સંકેત પણ મળે છે.
રશિયા અફઘાનિસ્તાનની અસ્થિરતા મધ્ય એશિયામાં ફેલાય તે અટકાવવા માંગે છે. સાથે જ તાજિકિસ્તાન જેવા દેશોને સુરક્ષા સહયોગ આપીને મધ્ય એશિયામાં પોતાની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા પણ જાળવી રાખવા માગે છે.
CSTOના માધ્યમથી સુરક્ષા સહયોગ અને તાજિકિસ્તાનમાં રશિયન સૈન્ય હાજરી—બંને બાબતો સાથે મળીને જોવામાં આવે તો મોસ્કો મધ્ય એશિયાના સુરક્ષા માળખામાં પોતાની પકડ મજબૂત રાખવા માટે સક્રિય છે તે સ્પષ્ટ થાય છે.
હવે નજર સરહદ અને મોસ્કો બેઠકના પરિણામ પર
આગામી સમયમાં તાજિકિસ્તાન-અફઘાનિસ્તાન સરહદ પર રશિયાની મદદ કેટલી વધે છે અને નવી સૈન્ય તથા ટેક્નિકલ સામગ્રી ક્યારે પહોંચે છે તેના પર નજર રહેશે. સાથે જ મોસ્કોમાં ચાલી રહેલી બેઠકમાં અફઘાનિસ્તાન અંગે પ્રાદેશિક દેશો કઈ વ્યૂહરચના અપનાવે છે તે પણ મહત્વપૂર્ણ રહેશે.
હાલની સ્થિતિ પરથી એટલું સ્પષ્ટ છે કે અફઘાનિસ્તાનની સુરક્ષા હવે માત્ર કાબુલ અથવા તેના પાડોશી દેશોનો મુદ્દો રહી નથી. મધ્ય એશિયાની સ્થિરતા, આતંકવાદ સામેની લડાઈ, ડ્રગ્સની હેરાફેરી અને પ્રાદેશિક વેપાર સાથે તેનો સીધો સંબંધ છે.
તાજિકિસ્તાનની દક્ષિણ સરહદને મજબૂત બનાવવા માટે રશિયાની વધતી મદદ એ વાતનો સંકેત છે કે મોસ્કો અફઘાનિસ્તાનમાંથી ઊભા થઈ શકે તેવા સુરક્ષા પડકારોને પોતાની નજીક પહોંચતા પહેલાં જ રોકવા માંગે છે. હવે મોસ્કોની બેઠક અને આગામી સુરક્ષા સહયોગ આ વ્યૂહરચનાને કઈ દિશા આપે છે તે જોવાનું રહેશે.
