હવામાંથી નહીં પણ આ રીતે ફેલાય છે નવો ઈબોલા વાયરસ! WHO એ કેમ આપી સમગ્ર વિશ્વને ચેતવણી?
મધ્ય આફ્રિકાના દેશ ડેમોક્રેટિક રિપબ્લિક ઓફ કોંગો (DR Congo) માં ફરી એકવાર ઇબોલા વાયરસનો પ્રકોપ ઝડપથી વધી રહ્યો છે. આ જીવલેણ ચેપના કારણે અત્યાર સુધીમાં સેંકડો લોકો પોતાના જીવ ગુમાવી ચૂક્યા છે. ઇબોલા વાયરસ છેલ્લા ઘણા દાયકાઓથી વૈશ્વિક આરોગ્ય સંસ્થાઓ માટે ચિંતાનો વિષય રહ્યો છે, પરંતુ આ વખતે જે રીતે તેના કેસો વધી રહ્યા છે, તે સમગ્ર વિશ્વ માટે એક મોટા જોખમની ઘંટડી સમાન છે.
સૌથી વધુ ચિંતાની વાત એ છે કે આ વખતે જે નવો ‘સ્ટ્રેન’ (નવું સ્વરૂપ) સામે આવ્યો છે, તેનો સામનો કરવા માટે હાલમાં કોઈ ચોક્કસ કે અસરકારક ઈલાજ ઉપલબ્ધ નથી. વર્લ્ડ હેલ્થ ઓર્ગેનાઈઝેશન (WHO) એ પણ સ્પષ્ટ સંકેત આપ્યા છે કે આ નવા સ્ટ્રેન માટે સુરક્ષિત રસી (Vaccine) તૈયાર કરવામાં ઓછામાં ઓછો 6 થી 9 મહિનાનો સમય લાગી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં સામાન્ય માનવીના મનમાં એ સવાલ ઉઠવો સ્વાભાવિક છે કે, જો ઇબોલાની રસી પહેલાથી જ શોધાઈ ચૂકી છે, તો પછી આ નવા સ્ટ્રેનને રોકવામાં આટલો સમય કેમ લાગી રહ્યો છે? ચાલો આ સમગ્ર વિષયને સરળ અને વિગતવાર ભાષામાં સમજીએ.
ઇબોલા વાયરસનો ઇતિહાસ અને નવો પડકાર
ઇબોલા વાયરસ કોઈ નવો રોગ નથી. તેની શોધ સૌપ્રથમ વર્ષ 1976 માં થઈ હતી અને ત્યારથી તે માનવજાત માટે અત્યંત ઘાતક વાયરસ સાબિત થયો છે. આ વાયરસ મુખ્યત્વે જંગલી પ્રાણીઓ, ખાસ કરીને ચામાચીડિયા (Bats) અને વાંદરાઓમાંથી મનુષ્યોમાં ફેલાય છે. જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ આ સંક્રમિત પ્રાણીઓના સંપર્કમાં આવે છે, ત્યારે આ વાયરસ માનવ શરીરમાં પ્રવેશે છે.
વર્ષ 2014 માં પશ્ચિમ આફ્રિકામાં ઇબોલાના ‘ઝૈરે સ્ટ્રેન’ (Zaire Strain) એ ભારે તબાહી મચાવી હતી, જેમાં આશરે 11,000 થી વધુ લોકોના મોત થયા હતા. તે સમયે આ રોગનો મૃત્યુદર એટલો ઊંચો હતો કે વૈજ્ઞાનિકો અને તબીબી જગતે યુદ્ધના ધોરણે કામ કરીને ખૂબ જ ટૂંકા ગાળામાં તેની સામે લડવા માટે ‘એર્વેબો’ (Ervebo) નામની રસી અને કેટલીક દવાઓ શોધી કાઢી હતી. પરંતુ આ વખતે પરિસ્થિતિ તદ્દન અલગ અને વધુ જટિલ છે.
‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન: આ વખતનું મોટું જોખમ
આ વર્ષે ડીઆર કોંગોમાં જે સ્ટ્રેન લોકોને પોતાનો શિકાર બનાવી રહ્યો છે, તેનું નામ ‘બુંદીબુગ્યો’ (Bundibugyo) સ્ટ્રેન છે. ઇબોલા પરિવારનો આ એક અત્યંત દુર્લભ અને ખતરનાક પ્રકાર છે. આ પહેલા વર્ષ 2007 અને 2012 માં જ આ સ્ટ્રેનના છૂટાછવાયા કેસો જોવા મળ્યા હતા, તેથી તેના પર બહુ વ્યાપક સંશોધન થઈ શક્યું નહોતું.
તબીબી નિષ્ણાતો માટે સૌથી મોટી મૂંઝવણ એ છે કે અગાઉ ‘ઝૈરે સ્ટ્રેન’ માટે જે રસીઓ અને સારવાર પદ્ધતિઓ વિકસાવવામાં આવી હતી, તે આ નવા ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન સામે કેટલી અસરકારક છે, તેનો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો કે ડેટા ઉપલબ્ધ નથી. વાયરસના બંધારણમાં આવેલા ફેરફારને કારણે જૂની દવાઓ આ નવા વેરિઅન્ટ પર કામ કરી રહી નથી, જેના લીધે સંક્રમિત દર્દીઓનો જીવ બચાવવો મુશ્કેલ બની રહ્યો છે.
નવી રસી બનાવવામાં કેમ વિલંબ થઈ રહ્યો છે?
કોઈપણ વાયરસ સામે નવી રસી બનાવવી એ એક લાંબી, વૈજ્ઞાનિક અને અત્યંત સાવચેતીભરી પ્રક્રિયા છે. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) ના અહેવાલો અનુસાર, હાલમાં આ નવા સ્ટ્રેનથી બચવા માટે મુખ્યત્વે બે અલગ-અલગ રસીઓ પર કામ ચાલી રહ્યું છે, પરંતુ બંને હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે:
૧. જૂની ટેકનોલોજી આધારિત રસી (rVSV)
આ રસી જૂની સફળ ઇબોલા રસીની ફોર્મ્યુલા અને ટેકનોલોજી પર જ આધારિત છે. વૈજ્ઞાનિકો તેમાં જરૂરી ફેરફાર કરીને તેને ‘બુંદીબુગ્યો’ સ્ટ્રેન સામે લડવા લાયક બનાવી રહ્યા છે. જો કે, આ રસીનું હજુ સુધી ‘ક્લિનિકલ ટ્રાયલ’ એટલે કે મનુષ્યો પર પરીક્ષણ શરૂ થઈ શક્યું નથી. માણસો માટે તે કેટલી સુરક્ષિત છે તે જાણવા માટે હજુ ઘણા પરીક્ષણો બાકી છે.
૨. ઓક્સફોર્ડ અને સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટની સંયુક્ત રસી
બીજી આશાસ્પદ રસી ‘સીરમ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ ઇન્ડિયા’ (SII) અને ઓક્સફોર્ડ યુનિવર્સિટી દ્વારા સંયુક્ત રીતે વિકસાવવામાં આવી રહી છે. આ રસી તે જ ટેકનોલોજી પર આધારિત છે જેનો ઉપયોગ કોરોના કાળમાં કોવિડ વેક્સિન બનાવવા માટે થયો હતો. આ ટેકનોલોજી ઘણી અદ્યતન છે, પરંતુ ચિંતાની વાત એ છે કે આ રસીનું હજુ પ્રાણીઓ પર પણ સંપૂર્ણ પરીક્ષણ (Animal Testing) પૂરું થયું નથી.
કોઈપણ નવી રસી સામાન્ય લોકો સુધી પહોંચાડતા પહેલા તેનું લેબોરેટરી ટેસ્ટિંગ, પ્રાણીઓ પર પરીક્ષણ અને ત્યારબાદ મનુષ્યો પર અલગ-અલગ તબક્કામાં ટ્રાયલ કરવું અનિવાર્ય છે, જેથી તેની આડઅસરો જાણી શકાય. આ જ કારણ છે કે તમામ વૈજ્ઞાનિક પ્રયાસો છતાં એક સુરક્ષિત રસી બજારમાં આવતા ઓછામાં ઓછો 6 થી 9 મહિનાનો સમય લાગશે.
શું ઇબોલા નવી વૈશ્વિક મહામારીનું સ્વરૂપ લઈ શકે?
કોરોના મહામારીની ભયાનકતા જોયા બાદ, જ્યારે પણ કોઈ નવા વાયરસના સમાચાર આવે છે, ત્યારે લોકોમાં ફાળ પડે છે કે શું ફરીથી લોકડાઉન કે વૈશ્વિક સંકટ જેવી સ્થિતિ સર્જાશે? પરંતુ આરોગ્ય નિષ્ણાતોના મતે, હાલમાં ઇબોલાને લઈને કોરોના જેવી ગભરાટ રાખવાની જરૂર નથી. તેની પાછળનું મુખ્ય કારણ આ વાયરસના ફેલાવવાની રીત છે.
કોરોના વાયરસ કે ઓરી (Measles) ની જેમ ઇબોલા હવામાંથી ફેલાતો નથી (Not Airborne). એટલે કે કોઈ સંક્રમિત વ્યક્તિ માત્ર તમારી બાજુમાં બેસીને ખાંસી ખાશે તો તમને ઇબોલા નહીં થાય. આ વાયરસ ત્યારે જ ફેલાય છે જ્યારે કોઈ તંદુરસ્ત વ્યક્તિ સંક્રમિત દર્દીના લોહી, લાળ, પરસેવો અથવા અન્ય શારીરિક પ્રવાહી (Bodily Fluids) ના સીધા સંપર્કમાં આવે. આ સિવાય સંક્રમિત વ્યક્તિના કપડાં કે પથારીના સંપર્કમાં આવવાથી પણ આ રોગ થઈ શકે છે.
