પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે નવો ત્રિપક્ષીય સંરક્ષણ કરાર: ભારતનું કડક વલણ અને પ્રાદેશિક સુરક્ષા પર અસરો
દક્ષિણ અને પશ્ચિમ એશિયાના ભૂરાજકીય સમીકરણોમાં એક મોટો ફેરફાર થઈ રહ્યો છે. 7 ઓગસ્ટના રોજ મક્કામાં પાકિસ્તાન, તુર્કી અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે એક મહત્વપૂર્ણ ત્રિપક્ષીય સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર પર હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા. ‘મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર’ નામ આપવામાં આવ્યું છે, તે ગયા વર્ષે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે થયેલા દ્વિપક્ષીય સંરક્ષણ કરારનું વિસ્તરણ છે. કરાર બાદ, ભારતીય વિદેશ મંત્રાલય (MEA) એ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે ભારત આ વિકાસ અને રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક સ્થિરતા પર તેની અસરોનું ઊંડાણપૂર્વક મૂલ્યાંકન કરી રહ્યું છે અને તેના હિતોનું રક્ષણ કરવા માટે તમામ જરૂરી પગલાં લેશે.
શું છે મક્કા સંયુક્ત સંરક્ષણ કરાર?
સાઉદી અરેબિયાના ક્રાઉન પ્રિન્સ મોહમ્મદ બિન સલમાન, પાકિસ્તાનના વડા પ્રધાન શેહબાઝ શરીફ અને તુર્કીના રાષ્ટ્રપતિ રેસેપ તૈયપ એર્દોગન વચ્ચે યોજાયેલી ઉચ્ચ સ્તરીય બેઠક બાદ આ કરારને આખરી ઓપ આપવામાં આવ્યો હતો. ત્રણેય દેશો દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા સંયુક્ત નિવેદન અનુસાર, આ કરારનો મુખ્ય હેતુ પરસ્પર વ્યૂહાત્મક હિતોને સાચવવાનો અને પ્રદેશમાં સામૂહિક નિવારણ (collective deterrence) ક્ષમતાને મજબૂત કરવાનો છે.
આ કરારની સૌથી મહત્ત્વની શરત એ છે કે ત્રણેયમાંથી કોઈપણ એક દેશ પર થતો સશસ્ત્ર હુમલો એ ત્રણેય દેશો પર થયેલો હુમલો ગણવામાં આવશે. આ કલમ ઉત્તર એટલાન્ટિક સંધિ સંગઠન (NATO) ના ‘કલમ ૫’ જેવી જ સામૂહિક સુરક્ષાની ભાવના દર્શાવે છે. આ ઉપરાંત, આ કરાર હેઠળ ત્રણેય દેશો વચ્ચે સંરક્ષણ તકનીકની આપ-લે, સંયુક્ત લશ્કરી સૈન્ય અભ્યાસ અને સંરક્ષણ ઉત્પાદન ક્ષેત્રે સહયોગ વધારવાની જોગવાઈઓ શામેલ છે.
ભારત વિદેશ મંત્રાલયનો સત્તાવાર પ્રતિભાવ
નવી દિલ્હીમાં યોજાયેલી નિયમિત મીડિયા બ્રીફિંગ દરમિયાન વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે આ કરાર અંગે ભારતનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું કે ભારત પશ્ચિમ એશિયામાં બદલાતા સુરક્ષા પરિદ્રશ્ય અને તમામ નવી ગતિવિધિઓ પર સતત અને કડક નજર રાખી રહ્યું છે.
જયસ્વાલે ઉમેર્યું, “આ ચોક્કસ કરાર અંગે અમે અમારી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને પ્રાદેશિક શાંતિ બંનેના દ્રષ્ટિકોણથી તેની સંભવિત અસરોની તપાસ કરી રહ્યા છીએ. ભારત પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતો અને સરહદોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવા માટે સંપૂર્ણપણે પ્રતિબદ્ધ છે અને આ દિશામાં જે પણ જરૂરી પગલાં લેવા પડશે તે લેવામાં આવશે.”
નોંધનીય છે કે સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ માં જ્યારે પાકિસ્તાન અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે દ્વિપક્ષીય સુરક્ષા કરાર થયો હતો, ત્યારે પણ ભારતે પોતાની ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. પશ્ચિમ એશિયામાં ચાલી રહેલા તણાવ વચ્ચે સાઉદી અરેબિયાની પાકિસ્તાન અને તુર્કી સાથે વધી રહેલી લશ્કરી નિકટતા નવી દિલ્હી માટે વ્યૂહાત્મક દ્રષ્ટિએ સંવેદનશીલ બાબત છે.
PoK અને બલુચિસ્તાન મુદ્દે પાકિસ્તાન પર પ્રહારો
મીડિયા બ્રીફિંગ દરમિયાન પ્રવક્તા જયસ્વાલે પાકિસ્તાનમાં માનવ અધિકારોના વ્યાપક ઉલ્લંઘન અને પાકિસ્તાન અધિકૃત કાશ્મીર (PoK) ની લથડતી પરિસ્થિતિ અંગે પણ આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયનું ધ્યાન દોર્યું હતું. વિશ્વના વિવિધ ભાગોમાં બલુચિસ્તાનની સ્વતંત્રતા અંગે યોજાયેલા કાર્યક્રમો અને PoK માં વધી રહેલા વિરોધ પ્રદર્શનો અંગે પૂછાયેલા પ્રશ્નોના જવાબમાં તેમણે પાકિસ્તાનને આડે હાથ લીધું હતું.
જયસ્વાલે જણાવ્યું કે, PoK માં તાજેતરની સ્થાનિક ચૂંટણીઓ બાદ જનતાના અસંતોષને દબાવવા માટે પાકિસ્તાની શાસન દ્વારા બળપ્રયોગ, દમન અને ગોળીબારનો આશરો લેવામાં આવ્યો છે. આ હિંસામાં ૯૦ થી વધુ નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે અને અનેક લોકો ઘાયલ થયા છે. તેમણે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાયને અપીલ કરી હતી કે તે PoK અને પાકિસ્તાનના અન્ય ભાગોમાં થઈ રહેલા માનવ અધિકારોના ખુલ્લેઆમ ઉલ્લંઘન માટે પાકિસ્તાનને જવાબદાર ઠેરવે.
