શું છે અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ? ટ્રમ્પના દબાણ સામે ઝૂકવાથી પાકિસ્તાનના પાસપોર્ટમાં કેમ મોટો બદલાવ આવી શકે છે?
વૈશ્વિક રાજનીતિમાં અત્યારે ભારે હલચલ જોવા મળી રહી છે. ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વ (Middle East) માં ચાલી રહેલા તણાવ અને યુદ્ધની સ્થિતિ વચ્ચે અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ એક મોટો માસ્ટરસ્ટ્રોક રમવાની તૈયારીમાં છે. ટ્રમ્પ ઈચ્છે છે કે પાકિસ્તાન સહિતના તમામ અગ્રણી મુસ્લિમ દેશો ઇઝરાયેલ સાથે પોતાના સંબંધો સામાન્ય બનાવે અને તેને એક સ્વતંત્ર દેશ તરીકે માન્યતા આપે. આ માટે તેઓ ‘અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ’ (Abraham Accords) નો વિસ્તાર કરવા માટે ભારે દબાણ કરી રહ્યા છે.
પરંતુ, અમેરિકાના આ દબાણે તેના પરમ મિત્ર ગણાતા પાકિસ્તાનને ધર્મસંકટમાં મૂકી દીધું છે. પાકિસ્તાને આ પ્રસ્તાવ સામે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં ‘ના’ કહી દીધી છે, જે ખૂબ જ દુર્લભ ઘટના માનવામાં આવે છે. જો પાકિસ્તાન અમેરિકાના આ દબાણ સામે ઝૂકી જાય, તો તેણે માત્ર પોતાની વિદેશ નીતિ જ નહીં, પરંતુ પોતાના પાસપોર્ટમાં પણ એક ઐતિહાસિક બદલાવ કરવો પડી શકે છે. આવો વિગતવાર સમજીએ કે આ આખો વિવાદ શું છે.
શું છે અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ (Abraham Accords)?
સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ એ ઇઝરાયેલ અને તેના પાડોશી મુસ્લિમ/આરબ દેશો વચ્ચેના સંબંધોને સામાન્ય (Normalise) બનાવવાનો એક રાજદ્વારી કરાર છે. આ કરારનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઇઝરાયેલને ઇસ્લામિક દેશો તરફથી સત્તાવાર માન્યતા અપાવવાનો છે. આ એકોર્ડ્સની શરૂઆત ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના પ્રથમ કાર્યકાળ (૨૦૧૭-૨૦૨૧) દરમિયાન અમેરિકાની મધ્યસ્થતાથી થઈ હતી, જેનો હેતુ ઇઝરાયેલ અને આરબ જગત વચ્ચે શાંતિના પુલ બનાવવાનો હતો.
આ કરાર હેઠળ અત્યાર સુધીમાં સંયુક્ત આરબ અમીરાત (UAE), બહેરીન અને મોરોક્કો જેવા દેશોએ હસ્તાક્ષર કર્યા છે અને ઇઝરાયેલ સાથે રાજદ્વારી, આર્થિક અને સુરક્ષા સંબંધો સ્થાપિત કર્યા છે. સુદાન પણ આમાં સામેલ છે, જોકે ત્યાં હજુ ઔપચારિક પ્રક્રિયા બાકી છે. હાલમાં ટ્રમ્પ પ્રશાસન આ જૂથનો વિસ્તાર કરવા માટે ખૂબ જ મહેનત કરી રહ્યું છે. ગયા નવેમ્બરમાં બિન-આરબ દેશ કઝાકિસ્તાન (જે પહેલેથી જ ઇઝરાયેલને માન્યતા આપતું હતું) પણ આ એકોર્ડ્સમાં જોડાવા માટે સંમત થયું હતું.
અબ્રાહમ એકોર્ડ્સના જાહેરનામામાં શું લખ્યું છે?
આ ઐતિહાસિક દસ્તાવેજના મુખ્ય મુદ્દાઓ નીચે મુજબ છે, જે વૈશ્વિક શાંતિની વાત કરે છે:
શાંતિ અને સહઅસ્તિત્વ: અમે મધ્ય પૂર્વ અને સમગ્ર વિશ્વમાં પરસ્પર સમજણ, માનવીય ગૌરવ અને ધાર્મિક સ્વતંત્રતાના આધારે શાંતિ જાળવી રાખવા અને તેને મજબૂત કરવાના મહત્વને સ્વીકારીએ છીએ.
ધાર્મિક સંવાદ: અમે ત્રણ અબ્રાહમિક ધર્મો (યહુદી, ખ્રિસ્તી અને ઇસ્લામ) અને સમગ્ર માનવજાત વચ્ચે શાંતિની સંસ્કૃતિને પ્રોત્સાહન આપવા માટે આંતરધર્મીય સંવાદને ટેકો આપીએ છીએ.
સહકાર: અમારું માનવું છે કે પડકારોનો સામનો કરવાનો શ્રેષ્ઠ માર્ગ સહકાર અને સંવાદ છે. દેશો વચ્ચે મૈત્રીપૂર્ણ સંબંધો સ્થાપિત કરવાથી મધ્ય પૂર્વમાં કાયમી શાંતિ આવશે.
વિકાસ અને પ્રગતિ: અમે વિજ્ઞાન, કળા, તબીબી વિજ્ઞાન અને વાણિજ્ય (વેપાર) ને ટેકો આપીએ છીએ જેથી માનવ ક્ષમતાનો મહત્તમ વિકાસ થાય અને રાષ્ટ્રો એકબીજાની નજીક આવે. અમે કટ્ટરવાદ અને સંઘર્ષનો અંત લાવી બાળકોને સારું ભવિષ્ય આપવા માંગીએ છીએ.
ટ્રમ્પનું દબાણ અને ઈરાન યુદ્ધની સ્થિતિ
વર્તમાન સમયમાં અમેરિકા અને ઇઝરાયેલ વચ્ચેના સંબંધો સર્વોચ્ચ સ્તરે છે. રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ અને ઇઝરાયેલના વડાપ્રધાન બેન્જામિન નેતન્યાહુ એકસાથે મળીને પોતાના વિરોધીઓ (ખાસ કરીને ઈરાન) ને ટાર્ગેટ કરી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માં અમેરિકા અને ઇઝરાયેલે સંયુક્ત રીતે ઈરાન પર હુમલા કર્યા હતા, જેના કારણે મધ્ય પૂર્વમાં યુદ્ધ ફાટી નીકળ્યું હતું.
હવે ટ્રમ્પ આ સંઘર્ષનો અંત લાવવા માંગે છે. ઈરાન સાથે શાંતિ સમજૂતી કરાવવા માટે પાકિસ્તાન મધ્યસ્થી (બ્રોકર) ની ભૂમિકા ભજવી રહ્યું છે. આ દરમિયાન ટ્રમ્પે સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ ‘ટ્રુથ સોશિયલ’ પર એક પોસ્ટ મૂકીને નવો વિવાદ છેડ્યો છે. તેમણે સાઉદી અરેબિયા, કતાર, પાકિસ્તાન, તુર્કી, ઇજિપ્ત અને જોર્ડન જેવા દેશોના નામ લખીને સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે, ઈરાન સાથે ડીલ થયા પછી એ ફરજિયાત (Mandatory) હોવું જોઈએ કે આ તમામ દેશો એકસાથે અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ પર સહી કરે અને ઇઝરાયેલને સ્વીકારે.
પાકિસ્તાનનો દુર્લભ ઇનકાર: ‘અમારી વિચારધારાની વિરુદ્ધ’
અમેરિકાના આ કડક વલણ સામે પાકિસ્તાને બહુ જ દુર્લભ કહી શકાય તેવો નકારાત્મક જવાબ આપ્યો છે. પાકિસ્તાનના સંરક્ષણ પ્રધાન ખ્વાજા મુહમ્મદ આસિફે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ટ્રમ્પ ભલે ગમે તેટલી ફરજિયાત વિનંતી કરે, પરંતુ અબ્રાહમ એકોર્ડ્સમાં જોડાવું એ ઇસ્લામાબાદની ‘મૂળભૂત વિચારધારા’ ની તદ્દન વિરુદ્ધ છે.
પાકિસ્તાનનું વલણ દાયકાઓ જૂનું અને સ્પષ્ટ છે. તેઓ ત્યાં સુધી ઇઝરાયેલને સ્વીકારશે નહીં જ્યાં સુધી ૧૯૬૭ પહેલાની સરહદો મુજબ પૂર્વ જેરૂસલેમ (અલ-કુદ્સ અલ-શરીફ) પાટનગર હોય તેવા સ્વતંત્ર પેલેસ્ટાઈન રાજ્યની સ્થાપના ન થાય. ખ્વાજા આસિફે ઇઝરાયેલની વિશ્વસનીયતા પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું કે, “તમે એવા લોકો સાથે કેવી રીતે બેસી શકો જેમના શબ્દો પર એક દિવસ માટે પણ વિશ્વાસ ન કરી શકાય?” તેમણે ઇઝરાયેલને માનવતા માટે શ્રાપ પણ ગણાવ્યો છે.
અબ્રાહમ એકોર્ડ્સના કારણે પાકિસ્તાનનો પાસપોર્ટ કેમ બદલાશે?
જો ભવિષ્યમાં પાકિસ્તાન અમેરિકાના આર્થિક કે રાજકીય દબાણ સામે ઝૂકી જાય અને અબ્રાહમ એકોર્ડ્સ પર સહી કરીને ઇઝરાયેલને માન્યતા આપી દે, તો તેણે પોતાની વિદેશ નીતિના સૌથી મોટા પ્રતીક એટલે કે પોતાના પાસપોર્ટને બદલવો પડશે.
હાલમાં પાકિસ્તાનના પાસપોર્ટ પર સ્પષ્ટ અક્ષરોમાં એક વાક્ય લખેલું હોય છે: “This passport is valid for all countries of the world except Israel” (આ પાસપોર્ટ ઇઝરાયેલ સિવાય વિશ્વના તમામ દેશો માટે માન્ય છે). પાકિસ્તાન વિશ્વનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જે પોતાના પાસપોર્ટ પર સત્તાવાર રીતે ઇઝરાયેલનું નામ આ રીતે લખે છે. જો પાકિસ્તાન ઇઝરાયેલ સાથે સંબંધો સ્થાપિત કરે, તો તેણે સૌથી પહેલા પોતાના પાસપોર્ટમાંથી આ પ્રતિબંધિત ક્લોઝ (નિયમ) હટાવવો પડશે. આ પગલું પાકિસ્તાન માટે બહુ મોટો વૈચારિક અને રાજદ્વારી પલટો સાબિત થશે, જે દેશની અંદર સખત વિરોધ વહોરી શકે છે.
ઇસ્લામાબાદનું વલણ અડગ: ૨૦૨૫ નો કિસ્સો
મે ૨૦૨૫ માં પણ આ વિવાદ ત્યારે સામે આવ્યો હતો જ્યારે એક પાકિસ્તાની પત્રકારે ઇઝરાયેલની મુલાકાત લીધી હતી. ત્યારે પાકિસ્તાન સરકારે મીડિયાના સવાલોના જવાબમાં સત્તાવાર નિવેદન બહાર પાડીને કહ્યું હતું કે, પાકિસ્તાની પાસપોર્ટ ઇઝરાયેલની યાત્રા માટે માન્ય નથી, તેથી વર્તમાન નિયમો હેઠળ આવી કોઈ મુલાકાત શક્ય જ નથી.
સરકારે પુનરોચ્ચાર કર્યો હતો કે પેલેસ્ટાઈન મુદ્દાના ન્યાયી અને શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ માટે યુએન (UN) ના ઠરાવો અને પેલેસ્ટાઈનના લોકોની આકાંક્ષાઓ મુજબ પાકિસ્તાન હંમેશા અડગ રહેશે અને પોતાના વલણમાંથી પીછેહઠ નહીં કરે.
