વોટ્સએપને અલવિદા કહી ચીનના ‘વીચૅટ’ પર કેમ શિફ્ટ થઈ રહી છે પાકિસ્તાની સેના? ભારત તો આના પર પહેલેથી જ લગાવી ચૂક્યું છે પ્રતિબંધ
આજના ડિજિટલ યુગમાં સ્માર્ટફોન અને મેસેજિંગ એપ્સ આપણી દૈનિક જિંદગી અને વ્યવસાયિક કામકાજનો અભિન્ન અંગ બની ગયા છે. સામાન્ય નાગરિકોથી લઈને દેશની સેનાઓ સુધી, તમામ લોકો સુરક્ષિત સંચાર (Communication) માટે વિવિધ પ્લેટફોર્મ્સનો ઉપયોગ કરે છે. પરંતુ, તાજેતરમાં પાકિસ્તાની સેના દ્વારા લેવાયેલા એક મોટા પગલાએ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ભારે ચર્ચા જગાવી છે. પાકિસ્તાની સેનાએ પોતાના સત્તાવાર અને ઓપરેશનલ કામકાજ માટે અમેરિકન કંપની મેટા (Meta) ની લોકપ્રિય એપ ‘વોટ્સએપ’ (WhatsApp) નો ઉપયોગ બંધ કરીને ચીનની મેસેજિંગ એપ ‘વીચૅટ’ (WeChat) અપનાવવાનો આદેશ આપ્યો છે. આ ફેરફાર માત્ર એક એપ્લિકેશન બદલવા પૂરતો મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે ચીન અને પાકિસ્તાન વચ્ચે વધી રહેલા ગાઢ વ્યૂહાત્મક (Strategic) સંબંધો તરફ સ્પષ્ટ ઈશારો કરે છે.
પશ્ચિમી એપ્સથી કેમ દૂર ભાગી રહી છે પાકિસ્તાની સેના?
ગુપ્તચર અહેવાલો અનુસાર, પાકિસ્તાની સેનાનું આ પગલું પશ્ચિમી દેશોના મેસેજિંગ પ્લેટફોર્મ્સની સુરક્ષાને લઈને ઊભી થયેલી ગંભીર ચિંતાઓ સાથે જોડાયેલું છે. પાકિસ્તાની સૈન્ય મથકોમાં એવી આશંકા સતાવી રહી છે કે વોટ્સએપ જેવા પ્લેટફોર્મ્સ પર પશ્ચિમી દેશો દ્વારા ગુપ્ત દેખરેખ રાખવામાં આવી શકે છે. આ ઉપરાંત, ડેટા લીક થવાનો ભય અને સંવેદનશીલ સૈન્ય સંદેશાઓને ઇન્ટરસેપ્ટ (ટેપ કે ચોરી) કરવાની સંભાવનાઓ પણ પાકિસ્તાની સેના માટે ચિંતાનો વિષય બની હતી.
આ જ કારણોસર સેનાએ તેના અધિકારીઓ, જવાનો અને administrative કર્મચારીઓને વોટ્સએપનો ઉપયોગ ધીમે-ધીમે બંધ કરવા અને સત્તાવાર વાતચીત માટે ફક્ત ‘વીચૅટ’ને પ્રાથમિકતા આપવાની કડક સલાહ આપી છે. આ ફેરફાર સાબિત કરે છે કે પાકિસ્તાન હવે પોતાની સૈન્ય ડિજિટલ વ્યવસ્થાને અમેરિકા કે પશ્ચિમના પ્રભાવથી દૂર કરીને ચીનના ટેકનોલોજીકલ ઇકોસિસ્ટમ તરફ ઝડપથી ધકેલી રહ્યું છે.
શસ્ત્રો પછી હવે સંચાર માધ્યમોમાં પણ ચીનનો સાથ
પાકિસ્તાન અને ચીનની મિત્રતા એ કોઈ છૂપી વાત નથી. સંરક્ષણ ક્ષેત્રે બંને દેશો હંમેશાં એકબીજાની પડખે ઊભા રહ્યા છે. પાકિસ્તાન લાંબા સમયથી ચીનના લડાકુ વિમાનો, નૌકાદળના જહાજો અને એર ડિફેન્સ સિસ્ટમ્સનો ઉપયોગ કરતું આવ્યું છે. પરંતુ, છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં આ સહયોગ માત્ર હથિયારો ખરીદવા પૂરતો સીમિત નથી રહ્યો, પરંતુ હવે તે સાયબર ક્ષમતા, કમ્યુનિકેશન ટેકનોલોજી અને ઇન્ટેલિજન્સ નેટવર્ક સુધી વિસ્તર્યો છે.
પાકિસ્તાન સૈન્ય દળો પહેલાથી જ ચીનના અનેક સૈન્ય સાધનોનો ઉપયોગ કરે છે, જેમાં ચીનની સેટેલાઇટ નેવિગેશન સિસ્ટમ BeiDou પણ સામેલ છે. વિશ્વભરની ગિન્તીની સૈન્ય તાકાતોમાં પાકિસ્તાન એવી સેના છે જે મિલિટરી હેતુઓ માટે આ ચીની નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરે છે. આ સંદર્ભમાં જોઈએ તો, વીચૅટ અપનાવવું એ ચીન પર પાકિસ્તાનની વધતી જતી વ્યૂહાત્મક નિર્ભરતાનું વધુ એક જીવંત ઉદાહરણ છે.
ચીન સાથે ડિજિટલ અને સૈન્ય તાલમેલ વધારવાની રણનીતિ
ચીનમાં વીચૅટ એ માત્ર એક સામાન્ય મેસેજિંગ એપ નથી, પરંતુ તે ત્યાંનું સૌથી મોટું અને સર્વવ્યાપક ડિજિટલ કમ્યુનિકેશન પ્લેટફોર્મ છે, જેને ‘સુપર એપ’ પણ કહેવામાં આવે છે. નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે વીચૅટના ઉપયોગથી પાકિસ્તાન અને ચીનની સેનાઓ વચ્ચે ડિજિટલ સિસ્ટમનું લેવલ એકદમ મેચ થઈ જશે.
ભવિષ્યમાં જ્યારે પણ બંને દેશો વચ્ચે સંયુક્ત સૈન્ય અભ્યાસ (Joint Military Exercises) થશે, ત્યારે ઓપરેશનલ સમન્વય અને ગુપ્ત માહિતી (Intelligence) ની આપ-લે કરવાની પ્રક્રિયા અત્યંત સરળ બની જશે. બંને દેશોની સેનાઓ એક જ સમાન પ્લેટફોર્મ પર હોવાને કારણે કોમ્યુનિકેશનમાં આવતી અડચણો દૂર થઈ જશે.
ભારત 2020માં જ વીચૅટ પર લગાવી ચૂક્યું છે પ્રતિબંધ
જ્યારે પાકિસ્તાન પોતાની સેના માટે ચીની એપ વીચૅટને અપનાવી રહ્યું છે, ત્યારે ભારતે આ જ એપને લઈને વર્ષો પહેલા જ કડક વલણ અપનાવી લીધું હતું. ભારત સરકારે જૂન 2020માં રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, ડેટા પ્રાઇવસી અને દેશની સાર્વભૌમત્વને ખતરો હોવાનું કારણ આપીને વીચૅટ સહિત અનેક ચીની એપ્સ પર કાયમી પ્રતિબંધ મૂકી દીધો હતો. ભારતનો આ નિર્ણય દેશના નાગરિકોના ડેટાને વિદેશી સર્વર્સ પર સુરક્ષિત રાખવાના હેતુથી લેવામાં આવ્યો હતો.
જો આંકડાઓની વાત કરીએ તો, ભારતમાં અંદાજે 85.3 કરોડ લોકો વોટ્સએપનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે પાકિસ્તાનમાં આ યુઝર્સની સંખ્યા લગભગ 5.2 કરોડ છે. બીજી બાજુ, ચીનમાં 81 કરોડથી વધુ લોકો વીચૅટનો વ્યાપક ઉપયોગ કરે છે, અને રસપ્રદ વાત એ છે કે ચીનમાં વર્ષ 2017થી જ વોટ્સએપ સત્તાવાર રીતે પ્રતિબંધિત છે.
શું ‘વીચૅટ’ ખરેખર સુરક્ષિત છે? સવાલોના ઘેરામાં ચીની એપ
એક તરફ પાકિસ્તાન પશ્ચિમી દેશોની ગુપ્ત નજર અને જાસૂસીથી બચવા માટે વીચૅટ તરફ વળી રહ્યું છે, પરંતુ બીજી તરફ આ એપની સુરક્ષાને લઈને પણ દુનિયાભરમાં ગંભીર સવાલો ઉભા થઈ રહ્યા છે. વીચૅટની પેરેન્ટ કંપની ‘ટેન્સેન્ટ’ (Tencent) એક ચીની કંપની છે. ચીનના કાયદાકીય નિયમો એટલા કડક છે કે ત્યાંની સરકારી અને સુરક્ષા એજન્સીઓ જ્યારે પણ ઈચ્છે ત્યારે કોઈપણ કંપની પાસે તેનો ડેટા માંગી શકે છે અને કંપનીઓ તે આપવા માટે બંધાયેલી હોય છે.
ટોરેન્ટો યુનિવર્સિટીની પ્રખ્યાત ‘સિટીઝન લેબ’ (Citizen Lab) ના અહેવાલોમાં પણ વારંવાર એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે વીચૅટ આંતરરાષ્ટ્રીય યુઝર્સના મેસેજિસ, ફાઇલો અને ફોટોગ્રાફ્સ પર સતત નજર રાખવા અને તેની ડેટા પ્રાઇવસી ભંગ કરવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.
માત્ર ટેકનિકલ નહીં, પણ મોટો રાજકીય સંકેત
આ પૂરી સ્થિતિ પર નજર નાખીએ તો સ્પષ્ટ થાય છે કે પાકિસ્તાની સેનાનું આ ડિજિટલ પરિવર્તન માત્ર કોઈ ટેકનિકલ સુધારણા નથી, પરંતુ તે ચીન સાથેના તેના અતૂટ અને ગાઢ થતા સંબંધોની પરાકાષ્ઠા છે.
એક તરફ પાકિસ્તાન પશ્ચિમી દેશોના ડેટા લીક થવાના ડરથી ભાગી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ તે એવી ચીની સિસ્ટમ અપનાવી રહ્યું છે જેના પર ખુદ વૈશ્વિક સ્તરે ડેટા સુરક્ષા અને ગુપ્ત દેખરેખને લઈને અનેક શંકાઓ સેવવામાં આવે છે. આ પગલું ભવિષ્યમાં દક્ષિણ એશિયાની ભૂ-રાજનીતિ (Geopolitics) અને સુરક્ષા સમીકરણો પર કેવા પ્રકારની અસરો છોડે છે, તે તો આવનાર સમય જ બતાવશે, પરંતુ હાલ પૂરતું આ ફેરફાર પાકિસ્તાનની નબળાઈ અને ચીન પરની તેની અતિશય નિર્ભરતાની પ્રતીતિ ચોક્કસ કરાવે છે.
