પાસપોર્ટ માત્ર મુસાફરીનું સાધન છે, નાગરિકતાનો આખરી પુરાવો નહીં: વિદેશ મંત્રાલયના ખુલાસાથી નવો વિવાદ
આપણે સામાન્ય રીતે એવું માનતા હોઈએ છીએ કે જો આપણી પાસે દેશનો પાસપોર્ટ હોય, તો તે આપણી નાગરિકતાની સૌથી મોટી ઓળખ છે. પરંતુ, વિદેશ મંત્રાલય (MEA) દ્વારા તાજેતરમાં આપવામાં આવેલા એક નિવેદને આ માન્યતાને હચમચાવી દીધી છે અને દેશભરમાં એક નવી કાનૂની અને સામાજિક ચર્ચાને જન્મ આપ્યો છે. વિદેશ મંત્રાલયે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે પાસપોર્ટ એ મુખ્યત્વે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે મુસાફરી કરવા માટે સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલો એક ‘ટ્રાવેલ ડોક્યુમેન્ટ’ (મુસાફરી દસ્તાવેજ) છે, તેને નાગરિકતા સાબિત કરવાનો નિર્ણાયક કે અંતિમ પુરાવો માની શકાય નહીં.
સરકારે કેમ આપવી પડી આ સ્પષ્ટતા?
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, કોઈ વ્યક્તિ ભારતનો પાસપોર્ટ ધરાવે છે માત્ર એ જ આધારે તેની નાગરિકતા કાયમી ધોરણે નક્કી થઈ જતી નથી. નાગરિકતા સાબિત કરવા માટે કાયદાકીય દસ્તાવેજો અને સત્તાવાર સરકારી રેકોર્ડને જ પ્રાથમિકતા આપવી જોઈએ. આમાં સત્તાવાર નાગરિકતા પ્રમાણપત્રો (Citizenship Certificates), સરકારી નોંધણીના રેકોર્ડ અને કાયદેસર રીતે રજિસ્ટર્ડ થયેલા જન્મના દાખલાઓનો સમાવેશ થાય છે.
આ નિવેદન બહાર આવ્યા પછી સોશિયલ મીડિયા અને કાનૂની વર્તુળોમાં તીવ્ર ચર્ચા શરૂ થઈ ગઈ છે. ઘણા નિષ્ણાતો તેને એક વિરોધાભાસ તરીકે જોઈ રહ્યા છે, કારણ કે પાસપોર્ટ એક્ટના નિયમો મુજબ કોઈપણ બિન-ભારતીય (વિદેશી) નાગરિકને ભારતનો પાસપોર્ટ જારી કરી શકાતો નથી. જો પાસપોર્ટ મેળવવા માટે જ નાગરિક હોવું જરૂરી હોય, તો પછી તેને નાગરિકતાનો પુરાવો કેમ ન ગણવો? તેવો સવાલ લોકો ઉઠાવી રહ્યા છે.
આ સાથે એક મહત્વની વાત એ પણ સામે આવી છે કે, પાસપોર્ટ ભલે ગમે તે વ્યક્તિના નામે હોય, પરંતુ તેની માલિકી તે વ્યક્તિની હોતી નથી. જો તમે તમારા પાસપોર્ટનું છેલ્લું પાનું ધ્યાનથી વાંચશો, તો ત્યાં સ્પષ્ટ લખેલું છે કે આ પાસપોર્ટ ‘ભારત સરકારની મિલકત’ છે. સરકાર ધારે ત્યારે અને તેના આદેશ પર આ દસ્તાવેજ કોઈપણ સમયે પરત ખેંચી શકે છે અથવા જપ્ત કરી શકે છે.
હવે રેકોર્ડ સમયમાં મળી રહ્યા છે ઈ-પાસપોર્ટ
આ કાનૂની ચર્ચાની વચ્ચે વિદેશ મંત્રાલયે સામાન્ય જનતા માટે એક રાહતના સમાચાર પણ આપ્યા છે. સરકારે જણાવ્યું છે કે દેશમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગથી હવે પાસપોર્ટ જારી કરવાની પ્રક્રિયા અભૂતપૂર્વ રીતે ઝડપી બની ગઈ છે. ભારતમાં હવે ચિપ-આધારિત આધુનિક ‘ઇ-પાસપોર્ટ’ (e-Passport) નું સફળ રોલઆઉટ થઈ ચૂક્યું છે.
સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ:
વર્ષ ૨૦૨૫ માં, સરકારે કુલ ૧.૫ કરોડ પાસપોર્ટ અને તેને લગતી સેવાઓ પૂરી પાડી હતી.
આમાંથી માત્ર નવા કે રીન્યુ થયેલા પાસપોર્ટની સંખ્યા જ ૧.૩૯ કરોડ જેટલી મોટી હતી.
અધિકારીઓના જણાવ્યા મુજબ, પ્રક્રિયા એટલી સુધરી ગઈ છે કે હવે મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં માત્ર ૫ થી ૬ કાર્યકારી દિવસોમાં પાસપોર્ટ તૈયાર થઈને અરજદારના ઘરે પહોંચી જાય છે.
એટલું જ નહીં, પાસપોર્ટ સેવા કેન્દ્ર (PSK) ની અંદર અરજદારે વિતાવવો પડતો સમય ઘટીને હવે ૪૫ મિનિટ કરતા પણ ઓછો થઈ ગયો છે.
તો પછી કાયદેસર રીતે ‘ભારતીય નાગરિક’ કોણ છે?
વિદેશ મંત્રાલયના આ નિવેદન બાદ લોકોમાં એ જાણવાની ઉત્સુકતા વધી ગઈ છે કે ભારતીય કાયદા મુજબ ખરેખર નાગરિક કોને ગણવામાં આવે છે? ભારતીય નાગરિકતા કાયદા (Citizenship Act) મુજબ, નાગરિકતા નક્કી કરવાના નિયમો વ્યક્તિના જન્મના વર્ષ પર આધારિત છે, જે નીચે મુજબના ત્રણ તબક્કામાં વહેંચાયેલા છે
| સમયગાળો / જન્મ તારીખ | નાગરિકતા મેળવવાનો નિયમ |
| ૨૬ જાન્યુઆરી, ૧૯૫૦ થી ૧ જુલાઈ, ૧૯૮૭ વચ્ચે | આ ગાળામાં ભારતમાં જન્મેલી કોઈપણ વ્યક્તિ આપોઆપ જન્મથી જ ભારતની નાગરિક ગણાય છે. |
| ૧ જુલાઈ, ૧૯૮૭ પછી | આ સમયગાળામાં જન્મેલી વ્યક્તિ ત્યારે જ નાગરિક બની શકે જો તેના જન્મ સમયે તેના માતા અથવા પિતામાંથી કોઈ એક ભારતના કાયદેસર નાગરિક હોય. |
| ૩ ડિસેમ્બર, ૨૦૦૪ ના રોજ કે તેના પછી | આ સમયગાળા પછી જન્મેલા બાળકો માટે નિયમ વધુ કડક છે. બાળકના માતા-પિતા બંને ભારતીય હોવા જોઈએ, અથવા કોઈ એક નાગરિક હોય અને બીજું ગેરકાયદેસર ઇમિગ્રન્ટ (ઘૂસણખોર) ન હોવું જોઈએ. |
