ભારતમાં ટૂંક સમયમાં પ્લાસ્ટિક નોટોનો યુગ! ₹૧૦ અને ₹૨૦ ની પોલિમર નોટો માટે સરકારની લીલી ઝંડી
દેશમાં ચલણી નોટોની ટકાઉક્ષમતા વધારવા અને બનાવટી નોટો પર લગામ લગાવવાના હેતુથી ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) અને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા એક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. કાગળની નોટો ઝડપથી ફાટી જવાની કે ખરાબ થઈ જવાની સમસ્યા સામે હવે દેશમાં “પોલિમર નોટો” એટલે કે પ્લાસ્ટિક કરન્સીના ફિલ્ડ ટ્રાયલને સત્તાવાર મંજૂરી મળી ગઈ છે.
ભારતમાં ચલણી નોટોના આયુષ્ય અને સુરક્ષામાં એક મોટો ક્રાંતિકારી બદલાવ આવવા જઈ રહ્યો છે. દેશમાં પ્લાસ્ટિક કરન્સી (Plastic Currency) રજૂ કરવાની લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી અટકળો અને ચર્ચાઓ પર હવે કેન્દ્ર સરકારે સંસદમાં સત્તાવાર મહોર મારી દીધી છે. રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) દ્વારા જલ્દી જ દેશમાં પ્રથમ વખત ₹૧૦ અને ₹૨૦ ના મૂલ્યમાં પોલિમર નોટો પ્રાયોગિક ધોરણે રજૂ કરવામાં આવશે.
તાજેતરમાં સંસદના સત્ર દરમિયાન લોકસભામાં સાંસદ રામપ્રીત મંડલ અને કૃષ્ણા દેવી શિવશંકર પટેલ દ્વારા પ્લાસ્ટિક નોટોના પરિચય અને ડિજિટલ ચુકવણી સિસ્ટમ પર તેની અસર અંગે મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્નો પૂછવામાં આવ્યા હતા.
સંસદમાં નાણા રાજ્યમંત્રીનો મોટો ખુલાસો
સંસદમાં સભ્યોના પ્રશ્નોનો લેખિત જવાબ આપતાં નાણા રાજ્યમંત્રી પંકજ ચૌધરીએ સ્પષ્ટતા કરી હતી કે, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયાએ તેના સેન્ટ્રલ બોર્ડ ઓફ ડિરેક્ટર્સની ભલામણના આધારે રિઝર્વ બેંક એક્ટ, ૧૯૩૪ ની કલમ ૨૫ હેઠળ સરકાર સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો.
આ પ્રસ્તાવ હેઠળ ₹૧૦ અને ₹૨૦ ના મૂલ્યમાં ૧ અબજ (૧૦૦ કરોડ) પોલિમર નોટોના ફિલ્ડ ટ્રાયલ્સ હાથ ધરવાની યોજના છે. કેન્દ્ર સરકારે આ ફિલ્ડ ટ્રાયલ અને ત્યાર બાદ તબક્કાવાર રીતે પોલિમર નોટો જારી કરવાના પ્રસ્તાવને લીલી ઝંડી આપી દીધી છે.
કાગળની નોટો કરતાં પોલિમર નોટો વધુ મજબૂત અને ટકાઉ
કાગળની નોટો ખાસ કરીને નાના મૂલ્યની જેમ કે ₹૧૦ અને ₹૨૦ ની નોટો લોકોના હાથમાં વારંવાર ફરતી હોવાથી ઝડપથી ફાટી જાય છે, ભીની થઈને ગલી જાય છે અથવા મેલી થઈ જાય છે. આ કારણે ઓઇલ કંપનીઓ અને RBI ને દર વર્ષે કરોડો રૂપિયા ખર્ચીને નવી નોટો છાપવી પડે છે.
અંતરરાષ્ટ્રીય અભ્યાસો અને અન્ય દેશોના અનુભવો દર્શાવે છે કે પ્લાસ્ટિક એટલે કે પોલિમર સબસ્ટ્રેટ પર છપાતી નોટોનું આયુષ્ય કાગળની નોટો કરતાં નોંધપાત્ર રીતે વધુ હોય છે. આ નોટો પાણીમાં પલળવાથી ખરાબ થતી નથી, તેને સહેલાઈથી વાળી શકાતી હોવા છતાં તે ફાટતી નથી અને તેના પર બેક્ટેરિયા કે મેલ જલ્દી ચોંટતો નથી.
શું કાગળની જૂની નોટો બંધ થઈ જશે?
લોકસભામાં સૌથી મોટો સવાલ એ ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો કે શું નવી પ્લાસ્ટિક નોટો આવ્યા બાદ હાલમાં ચલણમાં રહેલી કાગળની નોટો રદ કે બંધ કરી દેવામાં આવશે.
આ સવાલનો સ્પષ્ટ ઉત્તર આપતાં નાણા રાજ્યમંત્રીએ નાગરિકોને ખાતરી આપી હતી કે કાગળની નોટો બંધ કરવાની હાલમાં કોઈ યોજના નથી. પોલિમર નોટોને કાગળની નોટોના વિકલ્પ તરીકે નહીં, પરંતુ તેની સાથે સમાંતર રીતે ચલણમાં મૂકવામાં આવશે. એટલે કે, જનતા પાસે કાગળની નોટો પણ માન્ય રહેશે અને સાથે-સાથે નવી પ્લાસ્ટિક નોટો પણ બાજુમાં ચાલશે.
ડિજિટલ પેમેન્ટ અને કેશ સિસ્ટમ પર અસર
દિવસેને દિવસે વધી રહેલા ડિજિટલ ટ્રાન્ઝેક્શન (UPI અને નેટ બેંકિંગ) વચ્ચે પ્લાસ્ટિક નોટોની અસર અંગે મંત્રીએ જણાવ્યું કે, રોકડ અને ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ એ એકબીજાના પૂરક માધ્યમો છે. હાલમાં પોલિમર નોટો માત્ર પ્રારંભિક અને ફિલ્ડ ટ્રાયલના તબક્કામાં હોવાથી, ડિજિટલ પેમેન્ટ્સ પર તેની વાસ્તવિક અસર તો નિયમિત જારી થયા બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
ટૂંકમાં, ભારતીય નાગરિકોને ટૂંક સમયમાં જ પોતાના પાકીટમાં વધુ મજબૂત, વોટરપ્રૂફ અને લાંબો સમય ચાલતી નવી ₹૧૦ અને ₹૨૦ ની પ્લાસ્ટિક નોટો વાપરવા મળશે.
