પશ્ચિમ એશિયામાં શાંતિની શોધ: ઈરાને સ્પષ્ટ કરી પોતાની રણનીતિ
અત્યારે મધ્ય પૂર્વમાં જે રીતે તણાવ વધી રહ્યો છે અને સંઘર્ષની સ્થિતિ પેદા થઈ છે, તે જોતા ઈરાનના રાષ્ટ્રપતિ મસૂદ પેઝેશ્કિયનનું તાજેતરનું નિવેદન ખૂબ જ મહત્વનું માનવામાં આવે છે. યુદ્ધના આ વરવા દ્રશ્યો વચ્ચે જ્યારે આખું વિશ્વ શાંતિની રાહ જોઈ રહ્યું છે, ત્યારે ઈરાને તેની શરતો સ્પષ્ટ કરી દીધી છે. ઈરાનનું માનવું છે કે આ યુદ્ધ તેમના દ્વારા શરૂ કરવામાં આવ્યું નથી, પરંતુ ઈઝરાયેલ (ઝાયોનિસ્ટ શાસન) અને અમેરિકાની નીતિઓએ તેને વેગ આપ્યો છે. આ વિવાદને કાયમી ધોરણે ઉકેલવા માટે ઈરાને જે ત્રણ મુખ્ય મુદ્દાઓ રજૂ કર્યા છે, તે માત્ર એક રાજદ્વારી માંગ નથી પરંતુ ઈરાનની સુરક્ષા અને અસ્તિત્વ સાથે જોડાયેલા પાયાના પ્રશ્નો છે. રશિયા અને પાકિસ્તાન જેવા રાષ્ટ્રો સાથેની મધ્યસ્થતા અને વાતચીત બાદ ઈરાને આ કડક વલણ અપનાવ્યું છે.
ઈરાનના કાયદેસરના અધિકારોની માન્યતા
ઈરાન દ્વારા મુકવામાં આવેલી સૌથી પહેલી અને મહત્વની શરત એ છે કે આંતરરાષ્ટ્રીય સમુદાય અને ખાસ કરીને પશ્ચિમી દેશો ઈરાનના ‘કાયદેસરના અધિકારો’ને માન્યતા આપે. આ મુદ્દો ઘણો વ્યાપક છે. ઈરાન દાયકાઓથી એવું અનુભવી રહ્યું છે કે તેના સાર્વભૌમત્વ પર સતત પ્રહારો કરવામાં આવી રહ્યા છે. જ્યારે આપણે અધિકારોની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે તેમાં ઈરાનનો શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ ઉર્જાનો અધિકાર, તેની પોતાની રક્ષણાત્મક મિસાઈલ પ્રણાલી વિકસાવવાનો હક અને તેના પ્રાદેશિક પ્રભાવને સ્વીકારવાની વાત મુખ્ય છે.
પશ્ચિમી દેશો દ્વારા ઈરાન પર લાદવામાં આવેલા આકરા પ્રતિબંધોને કારણે ત્યાંની અર્થવ્યવસ્થા અને સામાન્ય જનજીવન પર વિપરીત અસર પડી છે. ઈરાનનું કહેવું છે કે એક સ્વતંત્ર રાષ્ટ્ર તરીકે તેને વિશ્વના અન્ય દેશો સાથે મુક્ત વેપાર કરવાનો અને પોતાની સંસાધનોનો ઉપયોગ કરવાનો પૂરો હક છે. જો અમેરિકા અને ઈઝરાયેલ ખરેખર શાંતિ ઈચ્છતા હોય, તો તેમણે ઈરાનને એક સમાન ભાગીદાર તરીકે જોવો પડશે, નહિ કે કોઈ ગુનેગાર તરીકે. આ માન્યતા વિના કરવામાં આવતી કોઈપણ સંધિ લાંબો સમય ટકી શકશે નહીં. ઈરાનના મતે, જો તેને સતત ભયના ઓથાર નીચે રાખવામાં આવશે, તો તે પોતાની રક્ષા માટે કોઈપણ હદે જવા તૈયાર રહેશે.
Talking to leaders of Russia and Pakistan, I reaffirmed Iran’s commitment to peace in the region. The only way to end this war—ignited by the Zionist regime & US—is recognizing Iran’s legitimate rights, payment of reparations, and firm int’l guarantees against future aggression.
— Masoud Pezeshkian (@drpezeshkian) March 11, 2026
વળતરની ચૂકવણી (Reparations)
બીજી શરત જે ઈરાને મુકી છે તે છે ‘વળતરની ચૂકવણી’. ઈરાનનો દાવો છે કે છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી અને ખાસ કરીને વર્તમાન સંઘર્ષ દરમિયાન, અમેરિકા અને ઈઝરાયેલની સીધી કે આડકતરી કાર્યવાહીને કારણે દેશને મોટું આર્થિક અને માનવીય નુકસાન થયું છે. આ વળતર માત્ર પૈસાની વાત નથી, પરંતુ તે ન્યાયની માંગ છે. ઈરાન માને છે કે ઈરાની સૈન્ય અધિકારીઓની ટાર્ગેટ કિલિંગ, સાયબર હુમલાઓ અને આર્થિક નાકાબંધીને કારણે જે નુકસાન થયું છે, તેની જવાબદારી આ દેશોએ લેવી જોઈએ.
યુદ્ધના કારણે જે માળખાગત સુવિધાઓને નુકસાન પહોંચ્યું છે અને સામાન્ય નાગરિકોએ જે ભોગ આપવો પડ્યો છે, તેની ભરપાઈ થવી જરૂરી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદા મુજબ, જ્યારે કોઈ દેશ બીજા દેશના સાર્વભૌમત્વનું ઉલ્લંઘન કરે છે, ત્યારે તે વળતર આપવા માટે બંધાયેલ છે. ઈરાન આ મુદ્દે મક્કમ છે કારણ કે તે માને છે કે જો વળતર ચૂકવવામાં આવે, તો જ એ સાબિત થશે કે આક્રમણ કરનાર પક્ષ પોતાની ભૂલ સ્વીકારે છે. આ શરત અમેરિકા માટે સૌથી મુશ્કેલ સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે વળતર આપવું એટલે નૈતિક રીતે પોતાની હાર સ્વીકારવા બરાબર છે. પરંતુ ઈરાનનું કહેવું છે કે જ્યાં સુધી નુકસાનની ભરપાઈ નહીં થાય, ત્યાં સુધી વિશ્વાસનું વાતાવરણ ઉભું થઈ શકશે નહીં.
ભવિષ્યની આક્રમકતા સામે મક્કમ આંતરરાષ્ટ્રીય ગેરંટી
ત્રીજી અને કદાચ સૌથી મહત્વની શરત એ ‘ફર્મ ગેરંટી’ એટલે કે મક્કમ ખાતરીની છે. ભૂતકાળમાં ઈરાન સાથે થયેલા પરમાણુ કરારો (JCPOA) જે રીતે અમેરિકાએ એકતરફી તોડી નાખ્યા, તેનાથી ઈરાનનો ભરોસો આંતરરાષ્ટ્રીય સંધિઓ પરથી ઉઠી ગયો છે. રાષ્ટ્રપતિ પેઝેશ્કિયને સ્પષ્ટ કર્યું છે કે માત્ર કાગળ પરના વચનો હવે પૂરતા નથી. ઈરાનને એવી ગેરંટી જોઈએ છે કે ભવિષ્યમાં તેની સરહદો પર કોઈ આક્રમણ નહીં થાય અને તેની આંતરિક બાબતોમાં દખલગીરી બંધ થશે.
આ ગેરંટીમાં સંયુક્ત રાષ્ટ્ર (UN) અથવા વિશ્વની મોટી શક્તિઓ જેવી કે રશિયા અને ચીનની મધ્યસ્થતા હોવી જોઈએ, જે એ વાતની ખાતરી આપે કે જો ભવિષ્યમાં ઈઝરાયેલ કે અમેરિકા ફરીથી કોઈ આક્રમક પગલું ભરે, તો તેની સામે દંડનીય કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. ઈરાન હવે એવા કોઈ જાળમાં ફસાવવા માંગતું નથી જ્યાં તેને નિઃશસ્ત્ર કરી દેવામાં આવે અને પછી તેના પર હુમલો કરવામાં આવે. સલામતીની આ શરત શાંતિ સ્થાપવા માટે અનિવાર્ય છે. જો ઈરાનને ખાતરી નહીં મળે કે તેની સુરક્ષા જળવાઈ રહેશે, તો તે યુદ્ધનો માર્ગ છોડવા તૈયાર નહીં થાય. શાંતિ ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે બંને પક્ષોને લાગે કે સંધિ તોડવી એ પાળવા કરતા વધુ મોંઘી પડશે.
