ઇથેનોલ વાળું પેટ્રોલ સસ્તું કેમ નથી વેચાતું? આ ૫ મુદ્દા સંપૂર્ણ ચિત્ર સમજાવે છે
ભારતમાં ઇથેનોલ મિશ્રિત E20 પેટ્રોલની શરૂઆત થયા પછીથી જ વાહનચાલકોના મનમાં એક પ્રશ્ન સતત ઘૂમરાઈ રહ્યો છે કે: જ્યારે ઇથેનોલ વિકલ્પ તરીકે ઉમેરવામાં આવે છે, તો પેટ્રોલના ભાવ શા માટે ઘટાડવામાં આવતા નથી?
તાજેતરમાં સંસદમાં લોકસભા દરમિયાન એક પ્રશ્નના જવાબમાં પેટ્રોલિયમ અને કુદરતી ગેસ રાજ્યમંત્રી સુરેશ ગોપીએ આ બાબતે સરકારનું વલણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, ઇથેનોલ બ્લેન્ડિંગ પ્રોગ્રામ (EBP) નો પ્રાથમિક ઉદ્દેશ્ય તેલ કંપનીઓનો નફો વધારવાનો કે પેટ્રોલ સસ્તું કરવાનો નથી, પરંતુ દેશની ઊર્જા સુરક્ષા મજબૂત કરવાનો, કાચા તેલની આયાત પરની નિર્ભરતા ઘટાડવાનો અને વિદેશી હૂંડિયામણ બચાવી ખેડૂતોને આર્થિક ટેકો આપવાનો છે.
નીચે આપેલા ૫ મુખ્ય મુદ્દાઓ આ સમગ્ર ગણિતને વિગતવાર સમજાવે છે:
૧. ઇથેનોલની ખરીદી પણ બહુ સસ્તી નથી
ઘણા લોકોને લાગે છે કે ઇથેનોલ અત્યંત સસ્તું હોય છે, પરંતુ વાસ્તવિકતા અલગ છે. વર્તમાન ઇથેનોલ સપ્લાય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માં તેલ કંપનીઓ (IOCL, HPCL અને BPCL) માટે GST અને ટ્રાન્સપોર્ટેશન ચાર્જ સહિત ઇથેનોલની સરેરાશ ખરીદી કિંમત પ્રતિ લિટર લગભગ ₹૭૧ છે.
તદુપરાંત, કયા કાચા માલમાંથી ઇથેનોલ બનાવવામાં આવે છે તેના આધારે ભાવ નક્કી થાય છે. જેમ કે, શેરડીના રસ કે ખાંડમાંથી બનતું ઇથેનોલ ₹૬૫.૬૧ પ્રતિ લિટર, C-હેવી મોલાસીસમાંથી બનતું ઇથેનોલ ₹૫૭.૯૭ પ્રતિ લિટર, જ્યારે મકાઈમાંથી તૈયાર થતું ઇથેનોલ ₹૭૧.૮૬ પ્રતિ લિટર સુધી પડે છે. આ તમામનો સરેરાશ ખર્ચ ઉમેરીએ તો તે ઓઈલ કંપનીઓ માટે મોંઘું જ સાબિત થાય છે.
૨. પેટ્રોલનો છૂટક ભાવ માત્ર ઇથેનોલ પર નિર્ભર નથી
ગ્રાહકો સુધી પહોંચતા પેટ્રોલનો છૂટક ભાવ માત્ર એક જ ઘટક પર નિર્ભર હોતો નથી. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલની કિંમત, યુએસ ડોલર સામે ભારતીય રૂપિયાનું મૂલ્ય, રિફાઈનરી પ્રોસેસિંગ ચાર્જ, નૂર ખર્ચ (ફ્રેટ), કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોના ટેક્સ તથા ડીલર કમિશન જેવા અનેક પરિબળો ભાગ ભજવે છે. તેથી માત્ર ઇથેનોલ ઉમેરવાથી સીધો ભાવ ઘટી શકતો નથી.
૩. તેલ કંપનીઓ પૂર્વકાલીન નુકસાન વેઠી રહી છે
સરકારે સંસદમાં આંકડા રજૂ કરતા જણાવ્યું કે, માર્ચ અને જૂન ૨૦૨૬ વચ્ચે પેટ્રોલનો સરેરાશ ડેપો ભાવ પ્રતિ લિટર ₹૮૫.૮ ની આસપાસ હતો. પરંતુ સામાન્ય નાગરિકો પર બોજ ન પડે તે માટે છૂટક ભાવ નીચા રાખવામાં આવ્યા હતા. આના કારણે સરકારી તેલ કંપનીઓને પ્રતિ લિટર સરેરાશ ₹૧૧ નું નુકસાન (અંડર-રિકવરી) વેઠવું પડ્યું હતું, જે ચાર મહિનામાં કુલ ₹૨૧,૩૦૦ કરોડ જેટલું થવા જાય છે. જ્યારે ઓઈલ કંપનીઓ આટલું મોટું નુકસાન સહન કરી રહી હોય, ત્યારે E20 પર વધુ ડિસ્કાઉન્ટ આપવું શક્ય નથી.
૪. કટોકટીના સમયે ભાવ સ્થિર રાખવામાં મોટી મદદ
ઇથેનોલ મિશ્રણનો સૌથી મોટો ફાયદો વૈશ્વિક કટોકટી વખતે જોવા મળ્યો છે. તાજેતરમાં ૨૮ ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ થી શરૂ થયેલી પશ્ચિમ એશિયા કટોકટી દરમિયાન દમ્મામ સ્ટ્રેટ બંધ થતાં વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં ૭૦ થી ૮૦ ટકાનો ઉછાળો આવ્યો હતો.
જ્યારે ભારતીય ક્રૂડ બાસ્કેટ $૧૩૫ પ્રતિ બેરલ પહોંચ્યું ત્યારે સામાન્ય ગણતરી મુજબ ભારતમાં પેટ્રોલ ₹૧૨૫ પ્રતિ લિટર વેચાવું જોઈતું હતું. પરંતુ ઇથેનોલના મિશ્રણને કારણે આયાતી ક્રૂડનું પ્રમાણ ઘટતાં દિલ્હીમાં ગ્રાહકોને માત્ર ₹૯૪.૭૭ ના ભાવે જ પેટ્રોલ મળતું રહ્યું. આમ, ઇથેનોલે આંતરરાષ્ટ્રીય ભાવવધારા સામે એક સુરક્ષા કવચ તરીકે કામ કર્યું છે.
૫. એન્જિન સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય પાસું
E20 પેટ્રોલથી વાહનોને નુકસાન થવાની શંકાઓ સામે સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું કે NITI આયોગ, ARAI, SIAM અને ઈન્ડિયન ઈન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ પેટ્રોલિયમ જેવી સંસ્થાઓ સાથે વિચારવિમર્શ કરીને જ આ નીતિ અમલી બનાવી છે.
હાલમાં દેશમાં ૨૦ કરોડથી વધુ ટુ-વ્હીલર્સ અને ૩ કરોડથી વધુ પેટ્રોલ કારો કોઈ પણ ટેકનિકલ ખામી વગર E20 પેટ્રોલ પર ચાલી રહી છે. ઓટોમોબાઈલ કંપનીઓ પણ આ વાહનો પર નિયમિત વોરંટી આપી રહી છે. એકંદરે, ઇથેનોલ મિશ્રણ એ પેટ્રોલ સસ્તું કરવાની યોજના નથી, પરંતુ ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા અને ખેડૂતોની સમૃદ્ધિ માટેનું એક દીર્ઘકાલીન રોકાણ છે.
