₹300 ની એન્ટિબાયોટિક દવા જેનેરિક સ્ટોર પર માત્ર ₹૪૦ માં કેમ મળે છે? આ રહ્યું તેની પાછળનું ગણિત
આજના આધુનિક યુગમાં વધતી જતી મોંઘવારીની સાથે તબીબી ખર્ચ અને દવાઓ પાછળ થતો ખર્ચ પણ સામાન્ય મધ્યમ વર્ગના કુટુંબોનું બજેટ ખોરવી રહ્યો છે. જ્યારે પણ આપણે કોઈ ગંભીર કે સામાન્ય બીમારીના ઈલાજ માટે મેડિકલ સ્ટોર પર જઈએ છીએ, ત્યારે આપણી સામે બે વિકલ્પો આવે છે: એક ‘બ્રાન્ડેડ’ દવાઓ અને બીજી ‘જેનેરિક’ દવાઓ. મેડિકલ સ્ટોરના ફાર્માસિસ્ટ ઘણીવાર આપણને બ્રાન્ડેડ દવાઓના બદલે જેનેરિક દવાઓ ખરીદવાની સલાહ આપતા હોય છે, કારણ કે તે ખિસ્સા માટે ઘણી સસ્તી સાબિત થાય છે. જો કે, સામાન્ય લોકોના મનમાં હંમેશાં એ પ્રશ્ન જાગે છે કે આ બંને વચ્ચે આટલો મોટો તફાવત કેમ છે?
દેશભરમાં સસ્તી સ્વાસ્થ્ય સેવાઓ અને જન ઔષધિ કેન્દ્રોનો વ્યાપ ઝડપથી વધી રહ્યો છે, ત્યારે બ્રાન્ડેડ અને જેનેરિક દવાઓ વચ્ચેના ભાવોનો તફાવત ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે. ઘણા લોકો આજે પણ અજાણતામાં માત્ર બ્રાન્ડના નામે મોંઘીદાટ દવાઓ ખરીદીને પોતાના નાણાંનો વ્યય કરે છે. આ ભયંકર કિંમતના તફાવતને સમજવા માટે, સૌ પ્રથમ એ સમજવું અનિવાર્ય છે કે આ બંને દવાઓ વાસ્તવમાં બને છે કેવી રીતે અને બજારમાં તેમની એન્ટ્રી કેવી રીતે થાય છે.
બ્રાન્ડેડ દવાઓની મોંઘી સફર અને પેટન્ટની રમત
જ્યારે પણ કોઈ મોટી આંતરરાષ્ટ્રીય કે સ્થાનિક ફાર્માસ્યુટિકલ કંપની કોઈ નવા અને અસાધ્ય રોગની સારવાર માટે લેબોરેટરીમાં નવું સંશોધન કરીને નવું સાલ્ટ (મીઠું) અથવા કોઈ કેમિકલ ફોર્મ્યુલા શોધે છે, ત્યારે તે સરકાર પાસે તેની પેટન્ટ કરાવી લે છે. આ પેટન્ટનો સમયગાળો સામાન્ય રીતે ૨૦ વર્ષનો હોય છે. આ ૨૦ વર્ષ દરમિયાન કાયદાકીય રીતે માત્ર તે જ ચોક્કસ કંપની તે ફોર્મ્યુલાની દવા પોતાના ખાસ બ્રાન્ડ નામ હેઠળ વૈશ્વિક બજારમાં વેચી શકે છે. તે સમયે બજારમાં કોઈ બીજી સ્પર્ધા ન હોવાને કારણે, કંપની તેના સંશોધન (Research), વૈજ્ઞાનિક પ્રયોગો, પ્રયોગશાળા પરીક્ષણો અને હજારો લોકો પર કરાયેલા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ પાછળ થયેલા ભારે ખર્ચને વસૂલ કરવા માટે દવાની કિંમત અત્યંત ઊંચી નક્કી કરે છે. આ પ્રક્રિયામાંથી બહાર આવતી દવાને આપણે ‘બ્રાન્ડેડ દવા’ કહીએ છીએ.
જેનેરિક દવાઓ શું છે અને તે આટલી સસ્તી કેમ હોય છે?
જ્યારે કોઈ નવી શોધાયેલી દવાનો ૨૦ વર્ષનો પેટન્ટ સમયગાળો સત્તાવાર રીતે સમાપ્ત થઈ જાય છે, ત્યારે અન્ય તમામ નાની-મોટી ફાર્મા કંપનીઓને તે સમાન કેમિકલ ફોર્મ્યુલાનો ઉપયોગ કરીને દવા બનાવવાની સરકારી અને કાયદેસર મંજૂરી મળી જાય છે. આ દવાઓ કોઈ આકર્ષક કે મોટા બ્રાન્ડ નામને બદલે તેના અસલી રાસાયણિક નામ (જેમ કે પેરાસીટામોલ કે એમોક્સિસિલિન) થી જ માર્કેટમાં વેચાય છે, જેને આપણે ‘જેનેરિક દવાઓ’ કહીએ છીએ.
જેનેરિક દવા બનાવતી કંપનીઓએ ફોર્મ્યુલા શોધવા માટે કોઈ નવું સંશોધન કે મોંઘા ક્લિનિકલ ટ્રાયલ કરવા પડતા નથી, કારણ કે ફોર્મ્યુલા પહેલેથી જ સાબિત થયેલી હોય છે. પરિણામે તેમનો ઉત્પાદન ખર્ચ (Production Cost) નહિવત થઈ જાય છે. આ જ મુખ્ય કારણ છે કે જેનેરિક દવાઓ બ્રાન્ડેડ દવાઓ કરતાં ૭૦ થી ૮૦ ટકા જેટલી સસ્તી કિંમતે બજારમાં ઉપલબ્ધ બને છે.
કિંમતોનો આઘાતજનક તફાવત: એક વ્યવહારુ ઉદાહરણ
આ ભાવ તફાવત એટલો મોટો છે કે સામાન્ય માણસ આશ્ચર્યમાં મૂકાઈ જાય. ઉદાહરણ તરીકે, બ્લડ પ્રેશર (BP), ડાયાબિટીસ અથવા કેન્સર જેવી જીવલેણ અને લાંબો સમય ચાલતી બીમારીઓ માટેની બ્રાન્ડેડ દવા જો બજારમાં ₹૧૦૦ પ્રતિ સ્ટ્રીપ (૧૦ ગોળી) મળતી હોય, તો તેની જ સમાન પાવર (મિલિગ્રામ) અને સમાન સાલ્ટ ધરાવતી જેનેરિક દવા સરકારી જન ઔષધિ કેન્દ્ર અથવા જેનેરિક મેડિકલ સ્ટોર પર માત્ર ₹૧૦ થી ₹૨૦ માં આસાનીથી મળી જાય છે.
હૃદય રોગની દવાઓ અને એન્ટિબાયોટિક્સના કિસ્સામાં આ તફાવત વધુ આઘાતજનક છે. બજારમાં જે બ્રાન્ડેડ એન્ટિબાયોટિકના પાન પાછળ દર્દીએ ₹૩૦૦ થી ₹૪૦૦ ચૂકવવા પડે છે, તેનો જ જેનેરિક સમકક્ષ પાવડર કે ટેબ્લેટ માત્ર ₹૪૦ થી ₹૫૦ માં મળી રહે છે.
માર્કેટિંગની માયાજાળ અને તબીબી જાગૃતિ
જેનેરિક દવાઓ સસ્તી હોવાનું બીજું એક મોટું કારણ એ છે કે તેમાં માર્કેટિંગ, પ્રમોશન અને જાહેરાતનો કોઈ ખર્ચ હોતો નથી. બ્રાન્ડેડ કંપનીઓ ડૉક્ટરોને પોતાની દવાઓ લખવા માટે પ્રેરિત કરવા માટે મેડિકલ રિપ્રેઝન્ટેટિવ્સ (MR) ની આખી સેના રોકે છે, સેમિનારો યોજે છે અને કરોડો રૂપિયા પાણીની જેમ વહાવે છે. આ બધો જ છુપો ખર્ચ અંતે દવાની કિંમતમાં ઉમેરીને દર્દીના ખિસ્સામાંથી જ વસૂલવામાં આવે છે. તેનાથી વિપરીત, જેનેરિક દવાઓ ફેક્ટરીમાંથી સીધી સરકારી વિતરકો કે જન ઔષધિ કેન્દ્રો સુધી પહોંચે છે, જેથી વચેટિયાઓનો નફો અને જાહેરાતનો ખર્ચ શૂન્ય થઈ જાય છે.
ઘણા લોકોના મનમાં એવી ખોટી માન્યતા ઘર કરી ગઈ છે કે ઓછી કિંમત ધરાવતી જેનેરિક દવાઓ કદાચ નકલી, હલકી ગુણવત્તાની અથવા ધીમેથી અસર કરતી હશે. પરંતુ વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અને ભારતના ડ્રગ કંટ્રોલર જનરલ (CDSCO) ના કડક નિયમો સ્પષ્ટ કરે છે કે જેનેરિક દવાઓની શુદ્ધતા, ગુણવત્તા, અસરકારકતા અને સેફ્ટી બ્રાન્ડેડ દવાઓ જેટલી જ ૧૦૦ ટકા પરફેક્ટ હોવી અનિવાર્ય છે. બંનેમાં વપરાતું એક્ટિવ ફાર્માસ્યુટિકલ ઇન્ગ્રેડિયન્ટ (API) એટલે કે મુખ્ય ઔષધિય તત્વ બિલકુલ એક જ હોય છે. તેથી, બ્રાન્ડના ભ્રમમાંથી બહાર આવીને સભાનતાપૂર્વક જેનેરિક દવાઓ અપનાવવાથી સામાન્ય નાગરિકો પોતાના ઘરનો મોટો મેડિકલ ખર્ચ બચાવી શકે છે.
