રિઝર્વ બેંકનો મોટો ખુલાસો: ભારતમાં ૭૯ કરોડને પાર પહોંચ્યા QR કોડ, ઓફ-સાઈટ ATM ની સંખ્યા ઘટી
ભારતમાં ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમના આગમન બાદ દેશના સામાન્ય નાગરિકોની નાણાકીય વ્યવહાર કરવાની શૈલીમાં અભૂતપૂર્વ પરિવર્તન આવ્યું છે. એક સમય હતો જ્યારે નાના-મોટા ખરીદ-વેચાણ કે દૈનિક ખર્ચ માટે ખિસ્સામાં રોકડ રકમ રાખવી કે એટીએમ (ATM) ની લાઈનમાં ઊભા રહેવું અનિવાર્ય ગણાતું હતું. પરંતુ આજે યુપીઆઈ (UPI) અને ક્યુઆર (QR) કોડની સરળ ઉપલબ્ધતાને કારણે રોકડ નાણાંનો ઉપયોગ સતત ઘટી રહ્યો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (RBI) દ્વારા જાહેર કરવામાં આવેલા તાજેતરના આંકડા સ્પષ્ટ દર્શાવે છે કે દેશની ચુકવણી પ્રણાલી હવે મશીન અને કેશ-આધારિત પદ્ધતિઓમાંથી સંપૂર્ણપણે મોબાઈલ અને ઈન્ટરનેટ-આધારિત સિસ્ટમ તરફ સ્થળાંતરિત થઈ ચૂકી છે.
આરબીઆઈના ડેટામાં ચોંકાવનારો ખુલાસો
રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા જૂન ૨૦૨૬ ના અંત સુધીના જાહેર કરાયેલા આંકડા અનુસાર, દેશમાં યુપીઆઈ ક્યુઆર કોડની સંખ્યા વાર્ષિક ધોરણે ૧૬.૯ ટકાના જંગી વધારા સાથે ૭૯.૨૬ કરોડના આંકડે પહોંચી ગઈ છે. આ જ સમયગાળા દરમિયાન માઈક્રો એટીએમની સંખ્યામાં ૮.૪ ટકાનો ઘટાડો નોંધાયો છે અને તે ઘટીને ૧૩.૪ લાખથી પણ ઓછી થઈ ગઈ છે. બેંક શાખાઓની બહાર આવેલા ઓફ-સાઈટ એટીએમ પણ ૬.૮ ટકા ઘટીને ૭૩,૪૨૬ થઈ ગયા છે. હાલમાં સમગ્ર દેશમાં એટીએમ અને કેશ રિસાયકલરની કુલ સંખ્યા આશરે ૨.૧૦ લાખ જેટલી જ રહી છે, જે દર્શાવે છે કે બેંકો હવે ઓફ-સાઈટ મશીનો ઘટાડી રહી છે.
એટીએમમાંથી રોકડ ઉપાડ અને કાર્ડ વપરાશમાં ઘટાડો
ડિજિટલ પેમેન્ટમાં થયેલા વિસ્ફોટક વધારાની સીધી અને મોટી અસર રોકડ વ્યવહારો પર પડી છે. નાણાકીય વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન એટીએમમાંથી રોકડ રકમ ઉપાડવાની પ્રક્રિયામાં ૧૧ ટકાનો તીવ્ર ઘટાડો નોંધાયો છે. આનો સીધો અર્થ એ થાય છે કે લોકો હવે માત્ર અત્યંત તાકીદની સ્થિતિમાં જ એટીએમનો ઉપયોગ કરી રહ્યા છે. બીજી બાજુ, દેશમાં કુલ કેશલેસ ટ્રાન્ઝેક્શનમાં ૨૨ ટકાનો નોંધપાત્ર ઉછાળો આવ્યો છે, જે દેશના કુલ જીડીપી (GDP) ના લગભગ ૩૫ ટકા જેટલો વિશાળ હિસ્સો આવરી લે છે.
કાર્ડ દ્વારા થતી ચુકવણીમાં પણ મોટો બદલાવ જોવા મળ્યો છે. ઓનલાઈન ક્રેડિટ કાર્ડ વ્યવહારોમાં વાર્ષિક ધોરણે ૩૦.૬ ટકાનો મોટો વધારો થયો છે, અને હવે ઈ-કોમર્સ અથવા ઓનલાઈન ખરીદીનો હિસ્સો કુલ ક્રેડિટ કાર્ડ ખર્ચના આશરે ૬૩ ટકા જેટલો થઈ ગયો છે. તેની સરખામણીએ દુકાનો પર જઈને ડેબિટ કાર્ડ સ્વાઈપ કરવાનો ક્રેઝ ૧૨.૩ ટકા ઘટ્યો છે અને ડેબિટ કાર્ડ દ્વારા એટીએમમાંથી પૈસા ઉપાડવાના પ્રમાણમાં ૮.૬ ટકાનો ઘટાડો થયો છે.
બેંકિંગ અને એટીએમ નેટવર્કનું બદલાતું સ્વરૂપ
ગ્રાહકોની બદલાતી જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને બેંકો પણ પોતાની વ્યૂહરચના બદલી રહી છે. હવે બેંકો શાખાઓની બહાર નવા એટીએમ ઊભા કરવાને બદલે બેંક પરિસરની અંદર જ એટીએમ અને કેશ રિસાયકલર મશીનો સ્થાપવા પર ધ્યાન આપી રહી છે, જેથી શાખા આધારિત મશીનોની સંખ્યા ૩.૯ ટકા વધીને ૧.૩૬ લાખ થઈ છે. એકંદરે, નાની ચાની કીટલીથી લઈને મોટા શોપિંગ મોલ સુધી યુપીઆઈ સ્વીકાર્ય બનતા ભારત એક સશક્ત અને આધુનિક કેશલેસ ઇકોનોમી તરફ ઝડપથી આગળ વધી રહ્યું છે.
