ઈન્ડિયા ઈન્કના 34 બિલિયન ડોલરના ગ્લોબલ પ્લાન પર RBIનું ગ્રહણ? જાણો કેમ ઉદ્યોગપતિઓમાં ફફડાટ!
ભારતીય કોર્પોરેટ જગત એટલે કે ‘ઈન્ડિયા ઈન્ક’ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી વૈશ્વિક સ્તરે ખૂબ જ ઝડપથી પોતાની પાંખો ફેલાવી રહ્યું છે. આફ્રિકાથી લઈને યુરોપ અને અમેરિકા સુધી ભારતીય કંપનીઓ મોટા પાયે વિદેશી કંપનીઓનું અધિગ્રહણ કરી રહી છે અને નવું રોકાણ વધારી રહી છે. પરંતુ, હવે આ તેજીથી વધતા વૈશ્વિક સામ્રાજ્ય અને વિદેશી રોકાણ પર દેશની કેન્દ્રીય બેંક, રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) એ પોતાની પકડ મજબૂત કરવાનું શરૂ કરી દીધું છે. ઇકોનોમિક ટાઇમ્સના એક અહેવાલ મુજબ, આરબીઆઈએ ભારતીય કંપનીઓ દ્વારા વિદેશમાં કરવામાં આવતા આઉટબાઉન્ડ ડાયરેક્ટ ઇન્વેસ્ટમેન્ટ (ODI) એટલે કે વિદેશી રોકાણની સ્ક્રૂટની (ઝીણવટભરી તપાસ અને દેખરેખ) અભૂતપૂર્વ રીતે તેજ કરી દીધી છે.
રસપ્રદ વાત એ છે કે, કેન્દ્રીય બેંકે આ પગલું એવા સમયે ઉઠાવ્યું છે જ્યારે ભારતીય કંપનીઓ વૈશ્વિક બજારોમાં પોતાનું વર્ચસ્વ જમાવવા માટે અંદાજે 34 બિલિયન ડોલર (આશરે 2.8 લાખ કરોડ રૂપિયાથી વધુ) નું જંગી રોકાણ કરી રહી છે. આટલા મોટા ફંડ ફ્લો વચ્ચે આરબીઆઈ હવે એક કડક ‘ગેટકીપર’ (પહેરેદાર) ની ભૂમિકામાં આવી ગઈ છે, જેથી દેશમાંથી બહાર જતો એક-એક રૂપિયો કાયદેસરના માર્ગે અને સાચા હેતુ માટે જ વપરાય તે સુનિશ્ચિત કરી શકાય.
આરબીઆઈના રડાર પર કેમ આવ્યું વિદેશી રોકાણ?
આરબીઆઈ દ્વારા અચાનક વધારવામાં આવેલી આ તપાસ પાછળ કેટલાક ચોક્કસ અને ગંભીર કારણો જવાબદાર છે. કેન્દ્રીય બેંકનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારતના નાણાકીય હિતોનું રક્ષણ કરવાનો અને કરચોરી તેમજ મની લોન્ડરિંગ જેવી પ્રવૃત્તિઓ પર લગામ લગાવવાનો છે. મુખ્યત્વે ત્રણ બાબતો પર આરબીઆઈનું ખાસ ફોકસ છે:
1. રાઉન્ડ-ટ્રિપિંગ (Round-Tripping) પર કડક પ્રતિબંધ
કેન્દ્રીય બેંકની સૌથી મોટી ચિંતા ‘રાઉન્ડ-ટ્રિપિંગ’ ને લઈને છે. આ એક એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં ભારતીય કંપનીઓ કે ઉદ્યોગપતિઓ વિદેશમાં રોકાણ કરવાના બહાને ભારતમાંથી નાણું બહાર મોકલે છે. ત્યારબાદ, આ નાણાંને વિદેશમાં બનેલી શેલ કંપનીઓ (કાગળ પર ચાલતી કંપનીઓ) દ્વારા ફેરવી-તોળીને ફરીથી ભારતના જ શેરબજારમાં અથવા રિયલ એસ્ટેટ સેક્ટરમાં રોકાણ તરીકે પાછું લાવવામાં આવે છે. આનાથી કાળા નાણાંને ધોળા કરવાનો ખેલ રમાય છે, જેના પર પૂર્ણવિરામ મૂકવા આરબીઆઈ કટિબદ્ધ બની છે.
2. ટેક્સ હેવન દેશો પર બાજ નજર
જે રોકાણ પ્રસ્તાવોમાં મોરેશિયસ, કેમેન આઇલેન્ડ્સ, બર્મુડા અથવા બ્રિટિશ વર્જિન આઇલેન્ડ્સ જેવા ‘ટેક્સ હેવન’ (જ્યાં ટેક્સ નહિવત હોય અથવા નિયમો સાવ હળવા હોય) દેશોનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હોય, તેને હવે આરબીઆઈના કડક ફિલ્ટરમાંથી પસાર થવું પડી રહ્યું છે. આ દેશો મારફતે થતા રૂટિંગ પર આરબીઆઈએ લાલ આંખ કરી છે કારણ કે ભૂતકાળમાં આવા રૂટ્સનો દુરુપયોગ ટેક્સ ચોરી માટે વ્યાપક પ્રમાણમાં થયો છે.
3. FEMA નિયમોનું અક્ષરશઃ પાલન
ફોરેન એક્સચેન્જ મેનેજમેન્ટ એક્ટ (FEMA) હેઠળ વિદેશી રોકાણ માટેના જે નિયમો બનાવવામાં આવ્યા છે, તેનું ૧૦૦ ટકા પાલન થાય તે હવે આરબીઆઈની સર્વોચ્ચ પ્રાથમિકતા બની ગઈ છે. નિયમોમાં રહેલી કોઈપણ નાની છટકબારીનો લાભ હવે કંપનીઓ ઉઠાવી શકશે નહીં.
તપાસનો નવો દાયરો: હવે ક્યાં અટકશે કંપનીઓની ફાઈલો?
આરબીઆઈએ માત્ર પોતાની તપાસ તેજ નથી કરી, પરંતુ દેશની તમામ ઓથોરાઈઝ્ડ ડીલર (AD) બેંકોને પણ કડક સૂચનાઓ આપી દીધી છે. બેંકોને કહેવામાં આવ્યું છે કે તેઓ વિદેશી રોકાણ માટે આવતી અરજીઓની માત્ર કાગળ પરની કે ઉપરછલ્લી તપાસ કરીને તેને મંજૂરી ન આપી દે. બેંકોએ હવે કંપનીઓના વાસ્તવિક હેતુની ઊંડાણપૂર્વક પડતાલ કરવી પડશે. આ નવા આદેશોને કારણે હવે કંપનીઓએ મુખ્ય ત્રણ મોરચે લોઢાના ચણા ચાવવા પડશે:
મલ્ટી-લેયર્ડ કોર્પોરેટ સ્ટ્રક્ચર (Multi-layered Structures)
જો કોઈ ભારતીય કંપની વિદેશમાં સીધું રોકાણ કરવાને બદલે, એક પછી એક એમ અનેક સબસિડિયરી કંપનીઓ અથવા સ્પેશિયલ પર્પઝ વ્હીકલ (SPV) નું નેટવર્ક બનાવીને પૈસા મોકલી રહી હશે, તો તેની સઘન તપાસ થશે. આરબીઆઈ એ જાણવા માંગે છે કે રોકાણના આટલા બધા સ્તરો બનાવવાની જરૂર કેમ પડી? શું આની પાછળ અસલી માલિક અથવા ફંડના અંતિમ ગંતવ્યને છુપાવવાનો કોઈ ઈરાદો છે?
બિઝનેસનો વાસ્તવિક ઉદ્દેશ્ય (Genuineness of Business)
કંપનીઓએ હવે કાગળ પર સાબિત કરવું પડશે કે તેઓ જે વિદેશી રોકાણ કરી રહી છે, તે તેમના મુખ્ય વ્યવસાય (Core Business) ના વિસ્તરણ માટે જ છે. કંપનીઓ માત્ર ફંડ ક્યાંક પાર્ક કરવા માટે અથવા સટ્ટાકીય પ્રવૃત્તિઓ માટે વિદેશમાં નાણાં મોકલી શકશે નહીં. રોકાણ પાછળનો આર્થિક તર્ક અને વ્યાપારી લાભ એકદમ સ્પષ્ટ હોવો અનિવાર્ય છે.
પ્રમોટર્સનો ટ્રેક રેકોર્ડ (Promoters’ Track Record)
રોકાણ કરવા ઈચ્છતી મૂળ ભારતીય કંપની અને તેના પ્રમોટર્સના નાણાકીય ઈતિહાસ (Financial History) ને ફરીથી ખોલવામાં આવી રહ્યો છે. જો પ્રમોટર્સ ભૂતકાળમાં કોઈ લોન ડિફોલ્ટ, બેંક ફ્રોડ કે મની લોન્ડરિંગના કેસમાં સંડોવાયેલા હશે, તો તેમનો વિદેશી રોકાણનો પ્રસ્તાવ તુરંત જ અટકાવી દેવામાં આવશે.
ઈન્ડિયા ઈન્ક અને બિઝનેસ ડીલ્સ પર આની શું અસર થશે?
આરબીઆઈની આ નવી અને કડક સતર્કતાની ભારતીય કોર્પોરેટ જગત પર ટૂંકા ગાળામાં અને લાંબા ગાળામાં એમ બંને રીતે મોટી અસરો જોવા મળશે. આ અંગે આર્થિક નિષ્ણાતોના મંતવ્યો નીચે મુજબ છે:
ટૂંકા ગાળાની અસરો: ડીલ્સ પૂરી થવામાં વિલંબ
સૌથી પહેલી અસર ક્રોસ-બોર્ડર ડીલ્સ (વિદેશી કંપનીઓના મર્જર કે એક્વિઝિશન) ના ટર્નઅરાઉન્ડ ટાઈમ (Turnaround Time – સોદો પૂરો થવાનો સમય) પર પડશે. અગાઉ જે મંજૂરીઓ થોડા અઠવાડિયામાં મળી જતી હતી, તેમાં હવે મહિનાઓનો સમય લાગી શકે છે. કંપનીઓએ હવે કાનૂની અને નાણાકીય દસ્તાવેજો તૈયાર કરવા માટે વધુ સમય અને શક્તિ ખર્ચવી પડશે, જેના કારણે વૈશ્વિક બજારમાં કેટલીક આકર્ષક ડીલ્સ હાથમાંથી સરકી જવાનું જોખમ પણ રહેશે.
લાંબા ગાળાની અસરો: ભારતીય કંપનીઓની શાખમાં વધારો
જો કે, સિક્કાની બીજી બાજુ ઉજળી છે. મોટાભાગના નાણાકીય નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે લાંબા ગાળામાં આ પગલું ભારતીય અર્થતંત્રની નાણાકીય સ્થિરતા માટે અત્યંત જરૂરી છે. જ્યારે કોઈ કંપની આટલી કડક તપાસમાંથી પસાર થઈને વિદેશમાં રોકાણ કરશે, ત્યારે તેની વૈશ્વિક શાખ (Global Credibility) માં જબરદસ્ત વધારો થશે. આનાથી ભારતીય કંપનીઓ ભવિષ્યમાં કોઈપણ આંતરરાષ્ટ્રીય કાનૂની વિવાદ કે નાણાકીય કૌભાંડોમાં ફસાતી બચશે, જે દેશના અર્થતંત્ર માટે હિતવહ છે.
