શિષ્યવૃત્તિના નામે મોટો ખેલ? સંસદીય સમિતિએ સરકારને ઉઘાડી પાડી, જાણો શું છે પૂરો મામલો
દેશના વંચિત અને શોષિત સમુદાયોના આર્થિક અને શૈક્ષણિક ઉત્થાન માટે શિષ્યવૃત્તિ એક મજબૂત આશાનું કિરણ ગણાય છે. પરંતુ જ્યારે આ સરકારી સહાય યોગ્ય સમયે વિદ્યાર્થીઓ સુધી ન પહોંચે, ત્યારે શિક્ષણના માર્ગમાં મોટા અવરોધો ઊભા થાય છે. તાજેતરમાં સંસદની ‘સામાજિક ન્યાય અને સશક્તિકરણ અંગેની સ્થાયી સમિતિ’એ પોતાના ૨૧મા અહેવાલમાં અનુસૂચિત જાતિ (SC) અને અન્ય પછાત વર્ગ (OBC)ના વિદ્યાર્થીઓ માટેની મેટ્રિક પછીની શિષ્યવૃત્તિ (Post-Matric Scholarship Scheme) યોજનાઓમાં થતા બિનજરૂરી વિલંબ અને ઘટાડવામાં આવેલા લક્ષ્યાંકો સામે ભારે નારાજગી વ્યક્ત કરી છે.
શિષ્યવૃત્તિ વિતરણમાં વિલંબ: શૈક્ષણિક વર્ષ વિતી ગયા પછી પણ પૈસા મળતા નથી
સંસદીય સમિતિએ પોતાના અહેવાલમાં ખૂબ જ સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે જે-તે શૈક્ષણિક વર્ષ માટે નક્કી કરવામાં આવેલી શિષ્યવૃત્તિ એ જ વર્ષ દરમિયાન વિદ્યાર્થીઓને મળી જવી જોઈએ. જો સહાય સમયસર ન મળે, તો શિષ્યવૃત્તિનો મૂળ હેતુ જ માર્યો જાય છે.
હાલની પરિસ્થિતિ એવી છે કે રાજ્ય સરકારો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો દ્વારા વિદ્યાર્થીઓના દસ્તાવેજોની ચકાસણી (Verification) અને અન્ય વહીવટી પ્રક્રિયાઓ પૂર્ણ કરવામાં મહિનાઓનો સમય લગાડી દેવામાં આવે છે. આ લાંબી અને જટિલ પ્રક્રિયાના કારણે ચાલુ વર્ષની શિષ્યવૃત્તિનું ચૂકવણું ઘણીવાર પછીના નાણાકીય કે શૈક્ષણિક વર્ષમાં ધકેલાઈ જાય છે. સમિતિએ આ સિસ્ટમ પર સવાલ ઉઠાવતા કહ્યું છે કે વિદ્યાર્થીઓને જ્યારે ફી ભરવા કે ભણતરના ખર્ચ માટે નાણાંની જરૂર હોય, ત્યારે જ તેમને આ સહાય મળવી અત્યંત જરૂરી છે.
OBC શિષ્યવૃત્તિના લક્ષ્યાંકમાં ઘટાડો: અનસ્વીકાર્ય વહીવટી અભિગમ
સંસદીય પેનલે અન્ય પછાત વર્ગ (OBC) માટેની મેટ્રિક પછીની શિષ્યવૃત્તિ યોજના હેઠળ લાભાર્થીઓના લક્ષ્યાંક ઘટાડવાના નિર્ણય પર ભારે આશ્ચર્ય અને ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અહેવાલ મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૪-૨૫ માટે નિર્ધારિત કરવામાં આવેલો લાભાર્થીઓનો લક્ષ્યાંક પૂરો થઈ શક્યો ન હતો. ત્યારબાદ, વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે પણ એ જ જૂનો લક્ષ્યાંક યથાવત રાખવામાં આવ્યો હતો.
જ્યારે સમિતિએ ‘સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગ’ પાસે ૨૦૨૫-૨૬ના લક્ષ્યાંકો પ્રાપ્ત થયા છે કે નહીં તેની વિગતો માંગી, ત્યારે વિભાગે એવો જવાબ આપ્યો કે હાલમાં લાભાર્થીઓના આંકડા ઉપલબ્ધ નથી. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આંકડાઓની ગેરહાજરી છતાં વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે લક્ષ્યાંક ઘટાડીને માત્ર ૩૪ લાખ લાભાર્થીઓ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો.
સંસદીય સમિતિએ આ અભિગમને તદ્દન “અનસ્વીકાર્ય” ગણાવ્યો છે. સમિતિનું માનવું છે કે જો કોઈ વર્ષે લક્ષ્યાંક પ્રાપ્ત ન થાય, તો તેના કારણો શોધીને આગળના વર્ષે લક્ષ્યાંક વધારવો જોઈએ, ન કે તેને ઘટાડી દેવો જોઈએ. સમિતિએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે કોઈપણ યોજનાને ત્યારે જ સફળ ગણી શકાય જ્યારે તેના નિર્ધારિત લક્ષ્યાંકો પૂર્ણ થાય, ન કે લક્ષ્યાંકો નાના કરીને કાગળ પર સફળતા દર્શાવવામાં આવે.
વિભાગ દ્વારા રજૂ કરવામાં આવેલી નાણાકીય વિગતો અનુસાર, વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ માટે ₹૧,૨૫૦ કરોડના બજેટ અંદાજ સામે ₹૧,૧૩૮.૮૮ કરોડ મુક્ત કરવામાં આવ્યા હતા, જે ફાળવવામાં આવેલી રકમના ૯૧ ટકાથી વધુ છે. જોકે, વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ માટે વિભાગે ભૌતિક લક્ષ્યાંક વધુ ઘટાડીને ૩૩.૨૪ લાખ લાભાર્થીઓનો રાખ્યો છે.
SC વિદ્યાર્થીઓની યોજનાની કથળતી સ્થિતિ: ૫૦ ટકાથી પણ ઓછો લક્ષ્યાંક પ્રાપ્ત થયો
અનુસૂચિત જાતિ (SC)ના વિદ્યાર્થીઓ માટેની મેટ્રિક પછીની શિષ્યવૃત્તિ યોજનાની સ્થિતિ પણ ખૂબ જ ચિંતાજનક જોવા મળી છે. સમિતિએ નોંધ્યું છે કે વર્ષ ૨૦૨૫-૨૬ દરમિયાન ૭૬.૫૫ લાખ વિદ્યાર્થીઓને આવરી લેવાનો લક્ષ્યાંક રાખવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ તેની સામે માત્ર ૩૬.૦૭ લાખ લાભાર્થીઓ સુધી જ આ યોજના પહોંચી શકી છે.
સમિતિએ આ કામગીરીને “અત્યંત નબળી” ગણાવીને ઝાટકણી કાઢી હતી. આટલા મોટા તફાવત પાછળ સરકારે વિવિધ કારણો રજૂ કર્યા હતા, જેમાં રાજ્યો દ્વારા પોતાનો હિસ્સો સમયસર ન આપવો, દસ્તાવેજોની ચકાસણીમાં થતો વિલંબ અને અન્ય પ્રક્રિયાગત બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.
ભવિષ્યનો રોડમેપ અને સુધારાની જરૂરિયાત
સંસદીય પેનલે સામાજિક ન્યાય અને અધિકારિતા વિભાગને સખત સૂચના આપી છે કે શિષ્યવૃત્તિની રકમ આગામી વર્ષોમાં ધકેલાય નહીં તે માટે તાત્કાલિક અને કડક પગલાં લેવામાં આવે.
જોકે, અમુક આશાસ્પદ સુધારાઓ પણ સામે આવ્યા છે. સરકારે જણાવ્યું છે કે નવી સુધારેલી માર્ગદર્શિકા મુજબ, વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭થી શૈક્ષણિક વર્ષ શરૂ થયાના પ્રથમ ૪ થી ૫ મહિનાની અંદર જ શિષ્યવૃત્તિની રકમ વિદ્યાર્થીઓના ખાતામાં જમા કરી દેવાની વ્યવસ્થા ગોઠવવામાં આવી રહી છે.
આ ઉપરાંત, સરકારે OBC, આર્થિક રીતે પછાત વર્ગ (EBC) અને વિમુક્ત અને વિચરતી જાતિઓ (DNT) માટેના મેટ્રિક પછીના શિષ્યવૃત્તિ કાર્યક્રમ હેઠળ વર્ષ ૨૦૨૬-૨૭ થી ૨૦૩૦-૩૧ના પાંચ વર્ષના નાણાકીય ચક્ર માટે કુલ ₹૨૦,૧૪૨.૨૩ કરોડના ભંડોળની યોજના પણ બનાવી છે.
શિક્ષણ એ સમાજના નીચલા સ્તર સુધી વિકાસ પહોંચાડવાનું સૌથી સશક્ત માધ્યમ છે. સરકારી બજેટ અને યોજનાઓ માત્ર કાગળ પર રહેવાને બદલે જમીની સ્તર પર અસરકારક રીતે અમલમાં મૂકાય તે અત્યંત જરૂરી છે. સંસદીય સમિતિના આ અહેવાલે સરકારી તંત્રની અમલબજવણીમાં રહેલી ખામીઓને છતી કરી છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પરસ્પર સમન્વય સાધીને વહીવટી વિલંબ દૂર કરે અને દેશના દરેક લાયક અને જરૂરિયાતમંદ વિદ્યાર્થીને સમયસર આર્થિક સહાય મળે તે સુનિશ્ચિત કરે.
