ઉનાળામાં વધુ પડતું પાણી પીવું પણ બની શકે છે જોખમી: જાણો શું કહે છે નિષ્ણાતો?
ભારતમાં હાલ કાળઝાળ ગરમી પડી રહી છે. સૂર્યનો આકરો તાપ અને લૂને કારણે લોકોનું હાલ બેહાલ છે. ગરમીથી બચવા અને શરીરને હાઇડ્રેટ રાખવા માટે આપણે વારંવાર પાણી પીએ છીએ. સામાન્ય રીતે ડોક્ટરો પણ સલાહ આપે છે કે ઉનાળામાં પુષ્કળ પાણી પીવું જોઈએ જેથી ‘ડિહાઇડ્રેશન’ (પાણીની અછત) ન થાય. પરંતુ, શું તમે જાણો છો કે ‘અતિની ગતિ નથી’? જરૂરિયાત કરતાં વધુ પાણી પીવું તમારા સ્વાસ્થ્ય માટે વરદાનને બદલે અભિશાપ પણ બની શકે છે.
મુંબઈની અપોલો સ્પેક્ટ્રા હોસ્પિટલના નિષ્ણાતો અને તાજેતરના મેડિકલ રિસર્ચ મુજબ, વધુ પડતું પાણી પીવાથી શરીરમાં એવી સ્થિતિ સર્જાય છે જેને તબીબી ભાષામાં ‘વોટર ઇન્ટોક્સિકેશન’ (Water Intoxication) અથવા ‘ઓવરહાઇડ્રેશન’ કહેવામાં આવે છે. ચાલો વિગતવાર સમજીએ કે આ સ્થિતિ શું છે અને તે આપણા શરીર પર કેવી રીતે અસર કરે છે.
વોટર ઇન્ટોક્સિકેશન શું છે?
જ્યારે આપણે ટૂંકા ગાળામાં ખૂબ જ મોટી માત્રામાં પાણી પીએ છીએ, ત્યારે આપણા લોહીમાં રહેલા ક્ષારો, ખાસ કરીને સોડિયમનું પ્રમાણ એકાએક ઘટી જાય છે. સોડિયમ આપણા શરીરમાં કોષોની અંદર અને બહાર પ્રવાહીનું સંતુલન જાળવવાનું કામ કરે છે. જ્યારે લોહીમાં સોડિયમ ઓછું થઈ જાય (જેને ‘હાઈપોનેટ્રેમિયા’ કહેવાય છે), ત્યારે લોહીમાં રહેલું વધારાનું પાણી કોષોની અંદર પ્રવેશવા લાગે છે, જેના કારણે કોષોમાં સોજો આવે છે.
વધારે પાણી પીવાથી થતા મુખ્ય નુકસાન
૧. ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલનમાં બગાડ
લોહીમાં સોડિયમનું પ્રમાણ ઘટી જવાથી શરીરનું ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન ખોરવાય છે. આનાથી વ્યક્તિને સતત થાક લાગવો, સ્નાયુઓમાં નબળાઈ આવવી, ચક્કર આવવા અને ગભરામણ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે. જો સોડિયમ લેવલ ખૂબ જ નીચે જતું રહે, તો તે જીવલેણ પણ બની શકે છે.
૨. મગજ પર ખતરનાક અસર
જ્યારે શરીરમાં પાણી વધે છે, ત્યારે મગજના કોષોમાં પણ સોજો આવવા લાગે છે. મગજ ખોપરીની અંદર સીમિત જગ્યામાં હોય છે, તેથી સોજાને કારણે દબાણ વધે છે. આનાથી તીવ્ર માથાનો દુખાવો, ઉલ્ટી, માનસિક મૂંઝવણ અને ગંભીર કિસ્સાઓમાં વ્યક્તિ બેભાન થઈ શકે છે અથવા કોમામાં પણ જઈ શકે છે.
૩. કિડની પર વધારાનો બોજ
આપણી કિડની લોહીમાંથી કચરો અને વધારાનું પાણી ફિલ્ટર કરવાનું કામ કરે છે. એક સામાન્ય કિડની કલાકના આશરે ૮૦૦ થી ૧૦૦૦ મિલીલીટર પાણી બહાર કાઢી શકે છે. જો તમે તેનાથી વધુ પાણી પીએ તો કિડની પર અતિશય દબાણ આવે છે. લાંબા ગાળે આ ટેવ કિડનીની કાર્યક્ષમતા ઘટાડી શકે છે.
૪. ઊંઘમાં ખલેલ અને સોજા
વધારે પાણી પીવાથી વારંવાર પેશાબ કરવા જવું પડે છે, જેના કારણે રાતની ઊંઘ બગડે છે (Nocturia). આ ઉપરાંત, શરીરમાં પ્રવાહીનું પ્રમાણ વધવાથી હાથ, પગ અથવા ચહેરા પર સોજા (Edema) દેખાવા લાગે છે.
શું કહે છે મેડિકલ રિસર્ચ?
સપ્ટેમ્બર ૨૦૨૫ના ‘Legal Medicine’ (Volume 77) માં પ્રકાશિત થયેલા એક રિવ્યુ મુજબ, વોટર ઇન્ટોક્સિકેશન માત્ર સામાન્ય બીમારી નથી, પરંતુ દુર્લભ કિસ્સાઓમાં તે ખેંચ (Seizures) અથવા આંચકી આવવાનું કારણ પણ બની શકે છે. જ્યારે કોષોમાં પાણી ભરાય છે, ત્યારે નર્વસ સિસ્ટમ પર તેની ખરાબ અસર પડે છે, જે મગજની વિદ્યુત પ્રવૃત્તિને ખોરવે છે.
તમારે કેટલું પાણી પીવું જોઈએ?
દરેક વ્યક્તિની પાણીની જરૂરિયાત અલગ-અલગ હોય છે. તે તમારા વજન, તમારી શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને આસપાસના તાપમાન પર આધાર રાખે છે. નિષ્ણાતોના મતે:
- તરસ લાગે ત્યારે જ પાણી પીવો: શરીર પોતે જ સંકેત આપે છે કે તેને ક્યારે પાણીની જરૂર છે.
- પેશાબનો રંગ તપાસો: જો પેશાબનો રંગ આછો પીળો હોય, તો તમે બરાબર હાઇડ્રેટેડ છો. જો તે એકદમ સફેદ (પાણી જેવો) હોય, તો તેનો અર્થ છે કે તમે જરૂર કરતાં વધુ પાણી પી રહ્યા છો.
- એકસાથે વધારે પાણી ન પીવો: ગરમીમાં બહારથી આવીને તરત જ ૧-૨ લીટર પાણી એકસાથે પીવાને બદલે થોડા-થોડા અંતરે ઘૂંટડે-ઘૂંટડે પાણી પીવાની આદત રાખો.
