ચૂંટણી પંચ વિવાદ: CEC જ્ઞાનેશ કુમાર સામેની અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટમાં આગામી અઠવાડિયે સુનાવણી
ભારતીય ચૂંટણી પંચની કામગીરી અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાને લઈને ચાલી રહેલો વિવાદ હવે સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચી ગયો છે. મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર સામે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર સુપ્રીમ કોર્ટે આગામી અઠવાડિયે સુનાવણી કરવાની સંમતિ આપી છે. અરજીમાં આરોપ મૂકવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચના નામે લેવામાં આવેલા કેટલાક નિર્ણયો અન્ય બે ચૂંટણી કમિશનરોની સંમતિ વિના લેવામાં આવ્યા હતા.
આ સમગ્ર મામલામાં મતદાર યાદીના સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન (SIR) સહિત કેટલાક નિર્ણયો અને ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા પર ખાસ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. જોકે, મહત્વની વાત એ છે કે આ તમામ બાબતો હાલમાં અરજીમાં કરવામાં આવેલા દાવા અને આરોપો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે હજુ સુધી આ આરોપોને સાચા કે ખોટા ઠેરવ્યા નથી.
સુપ્રીમ કોર્ટમાં શું થયું?
મંગળવારે વરિષ્ઠ વકીલ વિકાસ સિંહે મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ સમક્ષ આ મામલાનો વહેલો નંબર આપવા વિનંતી કરી હતી. ત્યારબાદ કોર્ટે અરજીને આગામી અઠવાડિયે સુનાવણી માટે સૂચિબદ્ધ કરવાની સંમતિ આપી.
આ અરજીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સામે અનેક પ્રકારની રાહતો માગવામાં આવી છે. તેમાં તેમને CEC તરીકે કાર્ય કરવાથી રોકવાની માંગ ઉપરાંત ચૂંટણી પંચના સામૂહિક અધિકારોનો ઉપયોગ એક વ્યક્તિ દ્વારા કરી શકાય કે નહીં તે મુદ્દે પણ સુપ્રીમ કોર્ટ પાસેથી સ્પષ્ટતા માગવામાં આવી છે.
આથી હવે આગામી સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટ સમક્ષ માત્ર કોઈ એક ચૂંટણી પ્રક્રિયાનો મુદ્દો નહીં, પરંતુ ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાની આંતરિક નિર્ણય લેવાની પદ્ધતિ અંગે પણ ચર્ચા થવાની શક્યતા છે.
અરજીમાં મુખ્ય આરોપ શું છે?
અરજીકર્તા રાકેશ કુમાર સિંહે બંધારણના અનુચ્છેદ 32 હેઠળ અરજી દાખલ કરી છે. અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ચૂંટણી પંચ એક બહુસભ્ય સંસ્થા છે અને તેના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો માત્ર CECના સ્તરે નહીં પરંતુ પંચના સભ્યોની નિર્ધારિત પ્રક્રિયા મુજબ લેવાવા જોઈએ.
હાલમાં ચૂંટણી પંચમાં જ્ઞાનેશ કુમાર મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર છે, જ્યારે સુખબીર સિંહ સંધૂ અને વિવેક જોશી ચૂંટણી કમિશનર તરીકે કાર્યરત છે. ચૂંટણી પંચની સત્તાવાર વેબસાઇટ પર પણ આ ત્રણેય અધિકારીઓને હાલના કમિશન તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે.
અરજીમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે ઓક્ટોબર 2025થી ઓગસ્ટ 2026 વચ્ચે બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ ઓછામાં ઓછા 14 મામલામાં વાંધા નોંધાવ્યા હતા. અરજીકર્તાના જણાવ્યા અનુસાર, આ વાંધાઓ એવા નિર્ણયો અથવા પગલાં સાથે જોડાયેલા હતા, જેને બંને કમિશનરોએ તેમની મંજૂરી વિના લેવાયેલા હોવાનું જણાવ્યું હતું.
SIR મુદ્દો કેમ મહત્વનો બન્યો?
આ વિવાદના કેન્દ્રમાં મતદાર યાદીનું સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન એટલે કે SIR પણ છે. મતદાર યાદીને અપડેટ અને ચકાસવાની પ્રક્રિયાને લઈને છેલ્લા સમયથી ચર્ચા ચાલી રહી છે.
અરજીમાં સવાલ કરવામાં આવ્યો છે કે SIR સંબંધિત કેટલાક નિર્ણયો ખરેખર સમગ્ર ચૂંટણી પંચ દ્વારા લેવામાં આવ્યા હતા કે પછી તે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના સ્તરે લેવામાં આવ્યા હતા.
આ મુદ્દો એટલા માટે મહત્વનો છે કારણ કે મતદાર યાદી સીધી રીતે ચૂંટણી પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલી છે. મતદારનું નામ યાદીમાં હોવું તેના મતાધિકારના ઉપયોગ માટે મૂળભૂત બાબત છે. તેથી મતદાર યાદીમાં ફેરફાર કરતી પ્રક્રિયામાં નિર્ણય કેવી રીતે લેવાયો અને તેના માટે કઈ સંસ્થાકીય મંજૂરી લેવામાં આવી, તે બાબતો કાનૂની તપાસનો વિષય બની શકે છે.
ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસના અહેવાલ મુજબ, બંને ચૂંટણી કમિશનરોએ છેલ્લા 10 મહિનામાં ઓછામાં ઓછા 14 વખત વિવિધ પગલાં સામે લેખિત વાંધા નોંધાવ્યા હોવાનું સામે આવ્યું હતું. અહેવાલમાં SIR અને મતદાર નોંધણી સાથે જોડાયેલા વિવિધ નિર્ણયોની ચર્ચા કરવામાં આવી હતી.
ફોર્મ-6માં ફેરફાર અંગે પણ સવાલ
અરજીમાં મતદાર નોંધણી માટે ઉપયોગમાં લેવાતા ફોર્મ-6ને લઈને પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અરજીકર્તાનો દાવો છે કે જુલાઈ 2026માં ફોર્મ-6માં ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો.
આ ફેરફાર હેઠળ અરજદાર પાસેથી એવી માહિતી માંગવામાં આવી હોવાનું અરજીમાં જણાવાયું છે કે તે પોતે અથવા તેના માતા-પિતા કે દાદા-દાદી અગાઉની SIR મતદાર યાદીમાં નોંધાયેલા હતા કે નહીં.
અરજીમાં દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે આ ફેરફાર સામે ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ વાંધો નોંધાવ્યો હતો અને ત્યારબાદ ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધૂએ પણ તેને સમર્થન આપ્યું હતું.
આ મુદ્દે હવે કોર્ટ સમક્ષ મુખ્ય સવાલ એ બની શકે છે કે આવા ફેરફાર માટે નિર્ણય પ્રક્રિયા શું હતી અને તેમાં ચૂંટણી પંચના તમામ સભ્યોની ભૂમિકા કેટલી હતી.
મતદાર ડેટા અંગે પણ વિવાદ
અરજીમાં મતદાર યાદીના ડેટાના સંચાલન અને તેના ઉપયોગને લઈને પણ કેટલાક ગંભીર સવાલો કરવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને ચૂંટણી પંચ પાસે રહેલા ઇલેક્ટ્રોનિક રેકોર્ડ, ફાઇલો અને નિર્ણય પ્રક્રિયાને લગતા દસ્તાવેજો કઈ રીતે જાળવવામાં આવ્યા અને કયા અધિકારી દ્વારા કયો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો, તેની તપાસની માંગ કરવામાં આવી છે.
અરજીકર્તાએ કોર્ટ સમક્ષ મૂળ દસ્તાવેજો, ફાઇલ નોટિંગ, મંજૂરી સાથે જોડાયેલા કાગળો તથા અન્ય સંબંધિત રેકોર્ડ રજૂ કરવાની માંગ કરી છે.
આ પ્રકારના દસ્તાવેજો મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે કારણ કે તેના આધારે નિર્ણય લેવાની વાસ્તવિક પ્રક્રિયા શું હતી તે સ્પષ્ટ થઈ શકે છે. જોકે, આ દસ્તાવેજો અંગે અંતિમ નિર્ણય અને તેની કાનૂની અસર સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી બાદ જ સ્પષ્ટ થશે.
પશ્ચિમ બંગાળની SIR પ્રક્રિયાનો પણ ઉલ્લેખ
અરજીમાં પશ્ચિમ બંગાળમાં SIR સંબંધિત અપીલોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. તેમાં આશરે 16.10 લાખ અપીલોનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે.
અરજીકર્તા દ્વારા સવાલ કરવામાં આવ્યો છે કે આ અપીલો કોની મંજૂરીથી દાખલ કરવામાં આવી અને ચૂંટણી પંચના નામે આવી કાર્યવાહી કરવા પાછળની પ્રક્રિયા શું હતી.
અરજીમાં એવી માંગ કરવામાં આવી છે કે સંબંધિત ફાઇલો અને રેકોર્ડ કોર્ટ સમક્ષ મંગાવવામાં આવે, જેથી સમગ્ર પ્રક્રિયાની તપાસ થઈ શકે.
અરજીમાં કઈ મુખ્ય માંગણીઓ કરવામાં આવી છે?
અરજીમાં માત્ર CECની ભૂમિકા અંગે સવાલ નથી કરવામાં આવ્યો, પરંતુ સમગ્ર નિર્ણય પ્રક્રિયાની તપાસની માંગ પણ કરવામાં આવી છે.
અરજીકર્તાએ સુપ્રીમ કોર્ટના નિવૃત્ત ન્યાયાધીશની અધ્યક્ષતામાં સ્વતંત્ર ન્યાયિક તપાસ પંચ અથવા વિશેષ તપાસ ટીમ (SIT) બનાવવાની માંગ કરી છે. તેનો હેતુ કથિત રીતે વિવાદિત નિર્ણયોની પ્રક્રિયા અને તેમાં અધિકારીઓની ભૂમિકા તપાસવાનો છે.
આ ઉપરાંત ચૂંટણી પંચના ઇલેક્ટ્રોનિક અને ભૌતિક રેકોર્ડને સુરક્ષિત રાખવા માટે પણ દિશાનિર્દેશ આપવાની માંગ કરવામાં આવી છે, જેથી તપાસ દરમિયાન કોઈ મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ અથવા ડેટા નષ્ટ કે બદલાઈ ન જાય.
અરજીમાં CEC જ્ઞાનેશ કુમારને પદ પરથી સસ્પેન્ડ કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. જોકે, આવી માંગ કરાઈ છે તે હકીકત અને તેના પર કોર્ટ શું નિર્ણય લે છે તે બે અલગ બાબતો છે. હાલ સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર અરજીની વહેલી સુનાવણી માટે તેને આગામી અઠવાડિયે સૂચિબદ્ધ કરવાની સંમતિ આપી છે.
ચૂંટણી પંચની રચના અને સામૂહિક નિર્ણય પ્રક્રિયા
ભારતનું ચૂંટણી પંચ બંધારણીય સંસ્થા છે અને તે લોકસભા, રાજ્ય વિધાનસભા તેમજ રાષ્ટ્રપતિ અને ઉપરાષ્ટ્રપતિની ચૂંટણીની પ્રક્રિયા સંભાળે છે. સત્તાવાર માહિતી મુજબ હાલ પંચમાં એક મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને બે ચૂંટણી કમિશનર છે.
આથી અરજીમાં ઉઠાવવામાં આવેલો મૂળ પ્રશ્ન માત્ર SIR સુધી સીમિત નથી. પ્રશ્ન એ છે કે બહુસભ્ય ચૂંટણી પંચમાં સત્તાઓનો ઉપયોગ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયા કયા નિયમો હેઠળ થવી જોઈએ અને જો સભ્યો વચ્ચે મતભેદ હોય તો તેનો ઉકેલ કઈ રીતે આવવો જોઈએ.
અરજીમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોને લગતા 2023ના કાયદાની કલમ 18નો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અરજીકર્તાનું કહેવું છે કે પંચના કામકાજ અને જવાબદારીઓનું વહેંચાણ શક્ય હોય ત્યાં સુધી સર્વસંમતિથી થવું જોઈએ અને મતભેદ હોય તો કાયદા મુજબ બહુમતીથી નિર્ણય થવો જોઈએ.
સુપ્રીમ કોર્ટ આગામી અઠવાડિયે આ અરજી પર સુનાવણી કરશે. તે દરમિયાન કોર્ટ અરજીમાં કરવામાં આવેલા દાવાઓ, ચૂંટણી પંચની નિર્ણય પ્રક્રિયા અને સંબંધિત કાયદાકીય જોગવાઈઓ પર પ્રાથમિક રીતે વિચાર કરી શકે છે.
આ તબક્કે અરજીમાં કરવામાં આવેલા આરોપોને અંતિમ સત્ય તરીકે જોવું યોગ્ય નહીં બને. કોર્ટ બંને પક્ષોની દલીલો સાંભળશે અને ત્યારબાદ કોઈ નિર્દેશ આપે તો તેની અસર વધુ સ્પષ્ટ થશે.
આ કેસનું મહત્વ એટલા માટે પણ છે કે ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થાના નિર્ણયો અંગે પારદર્શિતા, જવાબદારી અને સામૂહિક નિર્ણય પ્રક્રિયા જેવા પ્રશ્નો સીધા ચૂંટણી વ્યવસ્થાની વિશ્વસનીયતા સાથે જોડાયેલા છે.
હાલ માટે સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે સુપ્રીમ કોર્ટે અરજીને આગામી અઠવાડિયે સુનાવણી માટે લેવાની સંમતિ આપી છે. હવે કોર્ટ આ મામલે શું કહે છે, અરજીમાં કરવામાં આવેલા આરોપો અંગે કઈ કાનૂની દિશા નક્કી કરે છે અને ચૂંટણી પંચ તરફથી શું જવાબ રજૂ થાય છે તેના પર સમગ્ર મામલાની આગળની સ્થિતિ નિર્ભર રહેશે.
