શું તમને પણ ઓછું પેન્શન મળે છે? સુપ્રીમ કોર્ટે કરી મોટી સ્પષ્ટતા – ‘પેન્શન એ કોઈ ભીખ નથી, બંધારણીય હક છે!’
ન્યાયતંત્રએ ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે લોકશાહીમાં ‘સમાનતા’ માત્ર પુસ્તકો પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે દરેક નાગરિકનો મૌલિક અધિકાર છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મોંઘવારી ભથ્થા (DA) અને મોંઘવારી રાહત (DR) અંગે એક એવો ઐતિહાસિક નિર્ણય સંભળાવ્યો છે, જે દેશભરના લાખો સરકારી કર્મચારીઓ અને ખાસ કરીને પેન્શનરોની જિંદગી પર સીધી અને હકારાત્મક અસર પાડશે.
જસ્ટિસ મનોજ મિશ્રા અને જસ્ટિસ પ્રસન્ના બી. વરાલેની બેન્ચે કેરળ સરકાર અને કેરળ સ્ટેટ રોડ ટ્રાન્સપોર્ટ કોર્પોરેશન (KSRTC) ની દલીલોને ફગાવી દેતા એક મોટો સંદેશ આપ્યો છે: “મોંઘવારીનો માર કોઈનો હોદ્દો કે ઉંમર જોઈને નથી પડતો.”
શું છે સમગ્ર મામલો?
અવારનવાર જોવામાં આવે છે કે રાજ્ય સરકારો અથવા જાહેર ક્ષેત્રના એકમો (PSUs) આર્થિક બોજનું બહાનું કાઢીને ફરજ પરના કર્મચારીઓના મોંઘવારી ભથ્થા (DA)માં તો વધારો કરી દે છે, પરંતુ પેન્શનરોની મોંઘવારી રાહત (DR) ને કાં તો રોકી રાખે છે અથવા તેને ઓછા દરે લાગુ કરે છે.
કેરળ સરકાર અને KSRTC એ પણ આવું જ કંઈક કરવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. તેમણે કાર્યરત કર્મચારીઓ અને નિવૃત્ત કર્મચારીઓ વચ્ચે એક ‘વર્ગીકરણ’ (Classification) કરી દીધું હતું. આ ભેદભાવ વિરુદ્ધ પેન્શનરો કોર્ટમાં પહોંચ્યા હતા, જ્યાં સુપ્રીમ કોર્ટે સરકારોની આ કાર્યપ્રણાલીને ‘નિરંકુશ અને મનસ્વી’ ગણાવી હતી.
સમાનતા એ ‘કાયદાના શાસન’નો આત્મા છે
કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં બંધારણની કલમ 14નો ઉલ્લેખ કરતા ખૂબ જ કડક ટિપ્પણી કરી હતી. બેન્ચે કહ્યું કે સમાનતા એ ‘કાયદાના શાસન’ (Rule of Law) નો અભિન્ન હિસ્સો છે. સરકારની નીતિઓ એવી ન હોવી જોઈએ જે કોઈ સરમુખત્યાર શાસકની મનમાની જેવી લાગે.
અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું કે:
-
તાર્કિક આધારનો અભાવ: કોઈપણ વર્ગને બે ભાગમાં વહેંચવા માટે એક નક્કર તર્ક હોવો જોઈએ. પેન્શનરો અને કર્મચારીઓ પર મોંઘવારીની અસરને લઈને સરકાર પાસે એવો કોઈ તર્ક નહોતો જે સાબિત કરી શકે કે વડીલોએ ઓછી મોંઘવારીનો સામનો કરવો પડે છે.
-
મનસ્વી વર્ગીકરણ: કોર્ટે કહ્યું કે તમે તમારી સુવિધા મુજબ લોકોને અલગ-અલગ શ્રેણીઓમાં વહેંચી શકતા નથી, ખાસ કરીને જ્યારે ઉદ્દેશ્ય (મોંઘવારીથી રાહત) બંને માટે એક સમાન હોય.
DA અને DR: એક જ સિક્કાની બે બાજુ
અદાલતે અત્યંત સરળ શબ્દોમાં સમજાવ્યું કે DA (Dearness Allowance) અને DR (Dearness Relief) માં માત્ર નામનો તફાવત છે, કામનો નહીં.
-
DA તે લોકોને મળે છે જેઓ અત્યારે સેવામાં કાર્યરત છે.
-
DR તે લોકોને મળે છે જેઓ નિવૃત્ત થઈ ગયા છે.
બેન્ચે ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે કારણ કે બંનેનો ઉદ્દેશ્ય વધતી કિંમતો અને ફુગાવા સામે રાહત આપવાનો છે, તેથી તેમના દરોમાં તફાવત કરવો એ સંપૂર્ણપણે ભેદભાવપૂર્ણ અને ગેરબંધારણીય છે. નિવૃત્તિ પછી વ્યક્તિની આવકનું સાધન મર્યાદિત થઈ જાય છે, તેવામાં તેમને મોંઘવારીથી સુરક્ષા આપવી એ સરકારની નૈતિક અને કાયદાકીય જવાબદારી છે.
પેન્શન ‘ખૈરાત’ નથી, ‘બંધારણીય હક’ છે
સુપ્રીમ કોર્ટે ફરી એકવાર પુનરોચ્ચાર કર્યો કે પેન્શન એ કોઈ દાન કે સરકારી ખૈરાત નથી જે સરકાર પોતાની મરજીથી આપે. તે કર્મચારી દ્વારા પોતાના જીવનના બહુમૂલ્ય વર્ષો સેવામાં આપવા બદલ મેળવેલો બંધારણીય અધિકાર છે. સરકાર ફંડની અછત કે આર્થિક સંકટનું બહાનું બતાવીને વડીલોના હક પર કાતર ન ફેરવી શકે.
આ નિર્ણયની વ્યાપક અસર: કોને થશે સીધો ફાયદો?
આ નિર્ણયના દૂરોગામી પરિણામો આવશે અને તેનો સીધો લાભ નીચે મુજબના વર્ગોને મળશે:
-
લાખો પેન્શનરો: દેશભરના પેન્શનરોને હવે તે બાકી રકમ (Arrears) અને વધેલું DR મળી શકશે, જેને સરકારો અવારનવાર રોકી દેતી હતી.
-
રાજ્ય સરકારના કર્મચારીઓ: હવે કોઈપણ રાજ્યની સરકાર કર્મચારીઓ અને પેન્શનરો માટે અલગ-અલગ નિયમો બનાવતા પહેલા સો વાર વિચારશે.
-
ભવિષ્યના નિવૃત્ત લોકો: હાલમાં જે લોકો નોકરી કરી રહ્યા છે, તેમના માટે પણ આ નિર્ણય એક સુરક્ષા કવચ સમાન છે. તેમને ખબર છે કે નિવૃત્તિ પછી પણ તેમના હિતોનું રક્ષણ કરવામાં આવશે.
અદાલતનું આ વલણ તે સરકારો માટે ચેતવણી છે જે ઘણીવાર ‘આર્થિક સંકટ’નું રડણ રડીને લોકકલ્યાણની યોજનાઓ કે કર્મચારીઓના હકોમાં ઘટાડો કરે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે સ્પષ્ટ કરી દીધું છે કે પ્રશાસને માનવીય અભિગમ અપનાવવો પડશે. નાણાકીય ગેરવહીવટની સજા તે વડીલોને ન આપી શકાય જેમણે આખી જિંદગી વ્યવસ્થાને સુચારૂ રીતે ચલાવવામાં વિતાવી દીધી છે.
