સાઈબર ઠગાઈનો ભોગ બનનારાઓ માટે રાહતના સમાચાર! બેંકની ભૂલ હશે તો ચૂકવવું પડશે વળતર
આજના ડિજિટલ યુગમાં જેમ-જેમ ટેકનોલોજીનો વ્યાપ વધી રહ્યો છે, તેમ-તેમ સાઈબર અપરાધો અને ઓનલાઈન ઠગીના નવા-નવા કીમિયા પણ સામે આવી રહ્યા છે. દેશભરમાં આજકાલ સાઈબર ફ્રોડના કેસો ચિંતાજનક રીતે વધી રહ્યા છે, જેમાં ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ (Digital Arrest) નો ભયાનક ટ્રેન્ડ સૌથી મોટો ખતરો બનીને ઉભરી આવ્યો છે. સાઈબર ઠગો પોલીસ, સીબીઆઈ (CBI) કે અન્ય મોટી કેન્દ્રીય એજન્સીઓના અધિકારીઓ હોવાનું નાટક કરીને સીધા સામાન્ય નાગરિકોને વિડિયો કોલ કે ફોન કરે છે અને ગેરકાયદેસર પ્રવૃત્તિઓમાં સંડોવણીનો ડર બતાવીને લાખો-કરોડો રૂપિયા ખંખેરી લે છે. એકલા વર્ષ 2026 માં જ આ એક જ પ્રકારના કૌભાંડથી ભારતના નાગરિકોએ અંદાજે ₹800 કરોડ જેટલી માતબર રકમ ગુમાવવી પડી છે.
સાઈબર અપરાધોની સ્થિતિ અને સુપ્રીમ કોર્ટની કડક નોટિસ
આશ્ચર્યજનક બાબત એ છે કે એક તરફ દેશમાં સામાન્ય સાઈબર અપરાધોના કુલ પ્રમાણમાં આશરે 50% જેટલો ઘટાડો થવાનો દાવો કરવામાં આવી રહ્યો છે, તો બીજી તરફ ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવા હાઈ-ટેક કૌભાંડો બેફામ વધી રહ્યા છે. આ ગંભીર પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને દેશની સર્વોચ્ચ અદાલત એટલે કે સુપ્રીમ કોર્ટે ખૂબ જ કડક અને ગંભીર રૂખ અપનાવ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે વોટ્સએપ (WhatsApp) અને અન્ય અગ્રણી ડિજિટલ/સોશિયલ મીડિયા કંપનીઓને આડે હાથ લઈને સવાલ કર્યો છે કે તેઓ આવા સંગઠિત સાઈબર ફ્રોડ અને ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવા કૌભાંડોને રોકવા માટે અત્યાર સુધી શું પગલાં લઈ રહી છે અને ભવિષ્યની શું રણનીતિ છે?
વોટ્સએપ અને ટેકનોલોજી કંપનીઓની જવાબદારી
સુપ્રીમ કોર્ટના કડક આદેશ બાદ સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ વોટ્સએપે કોર્ટમાં પોતાનો જવાબ રજૂ કર્યો છે. કંપનીએ જણાવ્યું કે તેણે ઠગી સાથે સંકળાયેલા અંદાજે 9,400 શંકાસ્પદ ખાતાઓ વિરુદ્ધ સખત પ્રતિબંધક કાર્યવાહી કરી છે. એટલું જ નહીં, વોટ્સએપ એક એવું અત્યાધુનિક સોફ્ટવેર વિકસાવવા પર પણ કામ કરી રહ્યું છે જે આવા શંકાસ્પદ ફ્રોડ અકાઉન્ટ્સને પહેલેથી જ ઓળખી કાઢશે અને યુઝર્સને સમયસર સાવચેત કરશે. તેમ છતાં, કોર્ટે તમામ ટેક કંપનીઓને આ મામલે વધુ પારદર્શક બનીને વિગતવાર એક્શન પ્લાન કોર્ટ અને ભારતીય સાઈબર અપરાध સમન્વય કેન્દ્ર (I4C) સમક્ષ રજૂ કરવા સ્પષ્ટ નિર્દેશ આપ્યો છે.
હવે બેંકોની પણ જવાબદારી નક્કી થશે: સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો આદેશ
આ મામલાની સુનાવણી દરમિયાન સુપ્રીમ કોર્ટે માત્ર ટેક કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ બેન્કિંગ સેક્ટરની ભૂમિકા અને જવાબદારીઓ પર પણ મોટા સવાલો ઉઠાવ્યા છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું છે કે જો સાઈબર ફ્રોડની તપાસ દરમિયાન એ સાબિત થાય કે બેંકે પોતાની ફરજ કે સુરક્ષા ધોરણોમાં બેદરકારી દાખવી છે અને જેના કારણે ગ્રાહક સાથે છેતરપિંડી થઈ છે, તો બેંકે તે ગ્રાહકના નુકસાનની પૂરતી ભરપાઈ (કમ્પેન્સેશન) કરવી જ પડશે.
કોર્ટે રિઝર્વ બેંક ઓફ ઈન્ડિયા (RBI) ને આદેશ આપ્યો છે કે તે તાત્કાલિક ધોરણે નવા અને કડક નિયમો ઘડે જેનાથી બેંકોની જવાબદારી સ્પષ્ટપણે નક્કી થઈ શકે. કોર્ટે સૂચન કર્યું છે તે જો કોઈ બેંક ખાતામાંથી અચાનક કોઈ અસામાન્ય કે ખૂબ મોટી રકમનું ટ્રાન્ઝેક્શન થાય, જે તે ગ્રાહકના અગાઉના નાણાકીય વ્યવહારોથી તદ્દન અલગ હોય, તો બેંકે તરત જ તેની ક્રોસ-ચેકિંગ કરવી જોઈએ. જરૂર પડે તો આવા શંકાસ્પદ ટ્રાન્ઝેક્શન્સને થોડા સમય માટે હોલ્ડ (અસ્થાયીરૂપે રોકી) પર મૂકી દેવા જોઈએ અને તાત્કાલિક સાઈબર પોલીસને તેની જાણ કરવી જોઈએ.
RBI એ બનાવવા પડશે નવા નિયમો
સુપ્રીમ કોર્ટે RBI ને નિર્દેશ આપ્યો છે કે તે સાઈબર ઠગીના પીડિતોના રક્ષણ માટે મજબૂત નિયમ પ્રણાલી ઊભી કરે. આ નવા નિયમો અંતર્ગત નીચેના મુદ્દાઓ પર વિશેષ ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે:
શંકાસ્પદ નાણાકીય લેણ-દેણ (Suspicious Transactions) ને તાત્કાલિક ધોરણે અસ્થાયી રૂપે અટકાવવાની વ્યવસ્થા કરવી.
ગ્રાહકના પુરાણા ટ્રાન્ઝેક્શન રેકોર્ડના આધારે તેની અસામાન્ય ગતિવિધિઓ અને ફ્રોડ પેટર્નની તાત્કાલિક ઓળખ કરવી.
કોઈપણ શંકાસ્પદ વ્યવહાર જણાય તો તેની સચોટ માહિતી તાત્કાલિક પોલીસ તંત્રને પૂરી પાડવી.
સાઈબર ઠગીનો ભોગ બનેલા નિર્દોષ પીડિતોને યોગ્ય વળતર અથવા નાણાકીય સહાય મળે તેવી પારદર્શક વ્યવસ્થા ગોઠવવી.
બેંકોની કોઈપણ પ્રકારની બેદરકારી બદલ તેમની ઉત્તરદાયિતા (Accountability) નિશ્ચિત કરવી.
આ ઉપરાંત, કોર્ટે આરબીઆઈ પાસે દેશમાં કાર્યરત તમામ અધિકૃત નાણાકીય સંસ્થાઓ (Financial Institutions) ની સત્તાવાર યાદી પણ માંગી છે જેથી છેતરપિંડી કરતી ફેક સંસ્થાઓ પર લગામ કસી શકાય.
પોલીસ પ્રશાસનને પણ રિપોર્ટ રજૂ કરવા આદેશ
માત્ર બેંકો અને કંપનીઓ જ નહીં, પરંતુ સુપ્રીમ કોર્ટે દેશના તમામ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોની પોલીસ એજન્સીઓને પણ આદેશ આપ્યો છે કે તેઓ ‘ડિજિટલ અરેસ્ટ’ સાથે જોડાયેલા નોંધાયેલા તમામ ગુનાઓ (FIR) અને તેની ચાલુ તપાસની વિગતવાર માહિતી કોર્ટમાં રજૂ કરે. પોલીસ તંત્રએ એ પણ સ્પષ્ટ કરવું પડશે કે સાઈબર ઠગીના વધતા જતા નેટવર્કને તોડી પાડવા, અસલી અપરાધીઓની ઓળખ કરવા અને તેમને કડકમાં કડક સજા અપાવવા માટે અત્યાર સુધી શું નક્કર પગલાં લેવામાં આવ્યા છે.
