પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને ઈરાનનો આક્રોશ: ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર સાથેની બેઠકમાં શું રંધાયું?
એપ્રિલ ૨૦૨૬ના આ દિવસોમાં પાકિસ્તાનની રાજધાની ઇસ્લામાબાદ વિશ્વની બે મહાસત્તાઓ – અમેરિકા અને ઈરાન – વચ્ચેના મધ્યસ્થી કેન્દ્ર તરીકે ઉભરી આવ્યું છે. અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે યુદ્ધવિરામ માટેની સમયમર્યાદા પસાર થઈ ગઈ હોવા છતાં, બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટો હજુ સુધી શરૂ થઈ શકી નથી. ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ પાકિસ્તાન પહોંચ્યું છે, પરંતુ ટેબલ પર બેસવાને બદલે તેમણે અમેરિકા સમક્ષ એક એવી શરત મૂકી છે જેણે વોશિંગ્ટનમાં ચિંતાના વાદળો જગાડ્યા છે.
હોર્મુઝની નાકાબંધી: વિવાદનું મુખ્ય કેન્દ્ર
ઈરાનના વિદેશ મંત્રી અબ્બાસ અરાઘચીએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે જ્યાં સુધી અમેરિકન નૌકાદળ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ (Strait of Hormuz) પરથી પોતાની નાકાબંધી હટાવશે નહીં, ત્યાં સુધી કોઈપણ પ્રકારની ચર્ચા અશક્ય છે.
-
હોર્મુઝનું મહત્વ: વિશ્વના કુલ તેલ પુરવઠાનો લગભગ ૨૦% હિસ્સો આ સાંકડી સામુદ્રધુનીમાંથી પસાર થાય છે. અમેરિકાએ આ માર્ગ પર અંકુશ મેળવીને ઈરાન પર આર્થિક દબાણ લાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.
-
ઈરાનનું વલણ: તેહરાનનું માનવું છે કે નાકાબંધી એ આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાઓનું ઉલ્લંઘન છે. અરાઘચીએ પાકિસ્તાની સેના પ્રમુખ ફિલ્ડ માર્શલ અસીમ મુનીર સાથેની મુલાકાતમાં એક લેખિત માળખું સોંપ્યું છે, જેમાં શરત મૂકવામાં આવી છે કે અમેરિકન નેવીની પીછેહઠ બાદ જ વાતચીત આગળ વધશે.
પરમાણુ કાર્યક્રમ અને અમેરિકાની જીદ
અમેરિકાના રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પનું વહીવટીતંત્ર ઈરાન પર દબાણ લાવી રહ્યું છે કે તે પોતાનો પરમાણુ કાર્યક્રમ સંપૂર્ણપણે અને કાયમી ધોરણે બંધ કરી દે. વાટાઘાટોના પ્રથમ રાઉન્ડમાં આ મુદ્દો સૌથી મોટો અવરોધ હતો.
-
ઈરાનનો તર્ક: ઈરાન પરમાણુ ઉર્જાને પોતાનો સાર્વભૌમ અધિકાર માને છે.
-
મડાગાંઠ: અમેરિકા ઈચ્છે છે કે પહેલા પરમાણુ કરાર થાય, જ્યારે ઈરાન ઈચ્છે છે કે પહેલા નાકાબંધી અને આર્થિક પ્રતિબંધો હટાવવામાં આવે. આ ‘પહેલા કોણ’ની લડાઈમાં શાંતિ પ્રક્રિયા અટકી પડી છે.
પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થી અને હાઈ-પ્રોફાઈલ બેઠકો
આ મડાગાંઠ ઉકેલવા માટે પાકિસ્તાની સેના અને ગુપ્તચર એજન્સીઓ સક્રિય થઈ છે. ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળ અને પાકિસ્તાની ઉચ્ચ અધિકારીઓ વચ્ચે થયેલી બેઠકમાં ડીજી-આઈએસઆઈ લેફ્ટનન્ટ જનરલ અસીમ મલિક અને ગૃહમંત્રી મોહસીન નકવી જેવા દિગ્ગજો સામેલ હતા.
-
પાકિસ્તાનનું વલણ: પાકિસ્તાન ઈચ્છે છે કે તેની ધરતી પર આ ઐતિહાસિક સમજૂતી થાય, જેથી તેની આંતરરાષ્ટ્રીય છબી સુધરે. જોકે, પાકિસ્તાનના વિદેશ મંત્રી ઈશાક ડારે સાવચેતીભર્યું નિવેદન આપતા કહ્યું છે કે મંત્રણા અંગેની સત્તાવાર માહિતી માત્ર સરકારી સૂત્રો દ્વારા જ આપવામાં આવશે, જેથી કોઈ ગેરસમજ ઉભી ન થાય.
શું રવિવારની શાંતિ મંત્રણા શક્ય છે?
૨૬ એપ્રિલ રવિવારના રોજ બીજા રાઉન્ડની વાટાઘાટો થવાની આશા સેવાઈ રહી હતી, પરંતુ ઈરાની પ્રતિનિધિમંડળની કડક શરતો જોતા તે મુશ્કેલ લાગે છે. અમેરિકાના ખાસ દૂત જેરેડ કુશનર અને સ્ટીવ વિટકોફ હાલમાં ઇસ્લામાબાદમાં જ છે અને ઈરાનીઓની હિલચાલ પર નજર રાખી રહ્યા છે. જો ટ્રમ્પ પ્રશાસન નાકાબંધીમાં આંશિક છૂટછાટ આપવા તૈયાર થાય, તો જ મંત્રણા 2.0 પાટા પર આવી શકે છે.
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચેની આ લડાઈ માત્ર બે દેશો પૂરતી મર્યાદિત નથી, તે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર અને મધ્ય પૂર્વની સ્થિરતા સાથે જોડાયેલી છે. હોર્મુઝની નાકાબંધી એક એવો જટિલ મુદ્દો છે જેનો ઉકેલ લાવવા માટે બંને પક્ષોએ થોડું નમતું જોખવું પડશે. ૨૦૨૬નું આ વર્ષ વિશ્વ શાંતિ માટે નિર્ણાયક સાબિત થશે કે કેમ, તેનો જવાબ ઇસ્લામાબાદમાં ચાલી રહેલી આ ગુપ્ત અને જાહેર બેઠકોમાં છુપાયેલો છે.
